Տիրուկին հետ․ Չի՞ր, թէ կարօտի խայծ

Ուսուցչարան կը մտնեմ ու կայծակի ուժգնութեամբ գլուխս շանթահարած հարցումը կը սառեցնէ զիս։ Ֆիլիփինցի ուսուցչուհին կը հարցնէ. «Իսկ ձեր երկրի պտուղներէն ո՞ր մէկը նշանաւոր է, ձեր պտուղներէն ո՞ր մէկը աւելի կը սիրես»։

Ընդհանրապէս պզտիկներուն մասին կը զրուցեն անոնք, սակայն այդ օրուան նիւթը իւրաքանչիւր երկրացիին համեղ ու նշանաւոր պտուղներուն մասին էր։ Անշուշտ, նոր յայտնաբերումներ կային հոն ու չլսուած պտուղներու անուններ՝ ո՛չ միայն ինծի համար, այլ՝ բոլորիս։

Զգացական աշխարհիս լարերուն դպած էին անոնք այդ հարցումով։

Չեմ գիտեր, արդեօք միայն ե՞ս, մե՞նք, կամ թէ իւրաքանչիւր ազգի զաւակ այսքան յորդառատ զգացումներով կը մօտենայ այսպիսի սովորական նիւթի մը, որ պտուղի նիւթ մը ըլլալէն անդին, խառն զգացումներու՝ ցաւի, ուրախութեան, ինչպէս նաեւ հպարտութեան առիթ մը կը ստեղծէ…

- Ծիրանը եւ նուռը,- կ’ըսեմ անվարան։ Բայց եկո՛ւր եւ ինծի հարցո՛ւր, թէ այդ վայրկեան մտքիս մէջ ի՜նչ սանձարձակ փոթորիկներ կը յառաջանան ու կը յիշեցնեն Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բարն եմ սիրում» տողը, Շառլ Ազնաւուրի «Արարատ» շարժապատկերին մէջ նռան հատիկին մասին բացատրութեան պահը, Սերգէյ Փարաջանովի աշխարհահռչակ «Նռան գոյնը», «Ծիրանափողը» վերնագիրով յուզիչ պատմուածքը, Ջիւան Գասպարեանի դուդուկի մեղեդիները, Թորոնթոյի մէջ կազմակերպուած «Նուռ» փառատօնը, Հայաստանի «Ոսկէ ծիրան» փառատօնը եւ տակաւին բազմաթիւ համահայկական եւ անձնական յուշեր, որոնք ամուր պարաններով կը կապեն յիշողութեանս կամուրջները։

Ուսուցչուհիները անշուշտ հայ չեն․ անոնց մէջ կայ ֆիլիփինցին, հնդիկը, անգլիացին, ափրիկեցին, չինացին, պարսիկը, քորէացին եւ արաբը, իսկ անոնցմէ ոմանք այնպիսի պտուղներու անուններ կու տան կամ անոնց ուտելու կերպին մասին կը խօսին, որ շուկայ երթալդ, պրպտելով զանոնք գտնելդ ու անգամ մը համտեսելդ կու գայ։

Ուսուցչուհիներէն մէկը զարմացած կը հարցնէ. «Նուռը գիտենք, բայց ծիրանը ի՞նչ է»։ Այս անգամ ես եմ, որ կը զարմանամ ու՝ «Ծիրանը չես գիտե՞ր, հայկական պտուղ է։ Մեր երկրին մէջ հարիւրաւոր տեսակի ծիրաններ ունինք ու Հայաստանի մէջ անոր ծառին փայտէն նուագարան՝ «ծիրանափող», կը շինենք, ծիրանի անոյշ, գինի, օշարակ, օղի...», ինքնավստահ կը պատասխանեմ ու կը սկսիմ շարունակել մեր անմահական պտուղներուն գովքը հիւսելու։ Ուրիշ ուսուցչուհի մը՝ «Այո՛, գիտցայ, դեղձի պէս բան մըն է», կ’աւելցէ։

Հո՛ս, Թորոնթոյի մէջ ծիրանը շատ հազուագիւտ ծախուող պտուղ մըն է, շրջան մը կը յայտնուի շուկան ու արագօրէն կը վերանայ, մինչ այդ՝ ծիրանի չիրը ամէն նպարավաճառատան մէջ կայ…զարմանալի, ինչպէ՞ս չեն գիտեր ծիրանին ի՛նչ պտուղ ըլլալը։

- Ծիրանին համը ուրիշ է, ուրի՜շ… եւ դեղձին բնաւ չի՛ նմանիր,- կ’ըսեմ անոնց ու կը յիշեմ կեանքիս մէջ համտեսած ամենահամեղ ծիրանը։

Տարիներ առաջ, ողորմած կեսուրս ու տալս Օշական գիւղ տարած էինք՝ մեր ազգի առաջին ուսուցիչ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի գերեզմանը այցելելու։ Ծնկաչոք աղօթելէ ու եկեղեցւոյ մէջ մոմեր վառելէ ետք, եկեղեցւոյ շուրջը քալեցինք ու կանաչին մէջ արեւի նման փայլող հարիւրաւոր ծիրաններով լիացած բեղուն պարտէզ մը յայտնուեցաւ մեր դէմ։

- Այս ի՜նչ խոշոր ծիրաններ են, երանի՜ քաղելը արտօնուած ըլլար,- բարձրաձայնեց տալս՝ Ծովիկը, որուն ձայնը հեռուն կանգնած պահակը լսելով՝ մեզի դարձաւ ու ըսաւ.- «Գնացէ՛ք, քաղէ՛ք, շատ են հասել…որ չուտէք ափսոս ա լինելու»։

- Տէրը չի՞ բարկանար, - զարմացած վրայ հասաւ տալս։

- Տէրը մենք ենք։ Սաղը քաղէ՛ք, տարէ՛ք։ Հեսա՛, որ չքաղէք, ծառից պիտի ընկնեն ու միջատներին կեր դառնան,- ըսաւ ու ձեռքերը վեր-վար առնելով, ուղղութիւն տալու նշաններ ըրաւ մեզի։

Ինքնաշարժէն տոպրակ մը բերինք ու սկսանք քաղել եւ ուտել, տոպրակին մէջն ալ լեցուցինք։

Հայաստանի արեւին ջերմ համբոյրներով կարմրած ու զուլալ ջուրով արբեցած այդ ծիրաններուն համը տակաւին լեզուիս բջիջներուն ու յիշողութեանս վառ անկիւններուն մէջ է։ Կերանք ու կերանք այդ մեղրահամ ծիրանները, ապա՝ բացի տոպրակէն, մեր վերնազգեստին ծայրերը վեր առինք ու ծիրանները գրկելով տարինք ինքնաշարժին ետեւը լեցուցինք եւ այսպիսով դուռ-դրացիին ու հարազատներուն բաժինն ալ մէկ կողմ դրինք։

Պահակին անընդհատ՝ «Էլի քաղէ՛ք, էլի քաղէ՛ք» ձայնը ու հայերուն յատուկ հիւրասիրութեան քաղցրութիւնը իրենց մէջ ամբարած ծիրաններով վերադարձանք Երեւան ու զանոնք հրամցուցինք մեր բոլոր սիրելիներուն։ «Օշական գիւղէն է, մուրազ ուզեցէ՛ք։ Օրհնուած պտուղ է, Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի եկեղեցւոյ պարտէզէն…անոյշ ըլլայ», ըսելով ծիրանները եօթը դուռ բաժնեցինք ու կարծես այդ մեր խղճին պարտքն էր, զոր արդարութեամբ պէտք էր կատարէինք։

- Ա՜խ, երանի հիմա ըլլար ալ ուտէի ու ձեզի ալ հրամցնէի մեր այդ մեղրածոր ծիրանները։ Հայաստան յաջորդ ճամբորդելուս անպայման չիր կը բերեմ բոլորիդ»,- ըսի ուսուցչուհիներուն ու յիշեցի սառցարանիս մէջ պահած հայկական չիրերը եւ որոշեցի յաջորդ օրը համտեսի համար ափ մը չիր տանիլ անոնց։

Հիմա պատմեմ, թէ այդ չիրերը ուրկէ՞ եւ ինչպէ՞ս հասած են մեր տան սառցարանը։ Ուրեմն՝ այս տարի, մարտ ամսուան մէջ Հայաստան գացի ու դժբախտաբար ծիրանը չհասած վերադարձայ Թորոնթօ, սակայն Հայաստանի համեղ ու հիւթեղ չիրերը ուտելով՝ որոշ չափով ծարաւս յագեցուցած էի։

Առաջին օրը, օդակայանին մէջ մեր թերթին խմբագիր Ռուբէն Ճանպազեանը բարի գալուստ մաղթելով՝ շատ գեղեցիկ փայտեայ տուփի մը մէջ, ճաշակով շարուած չիրեր նուիրեց ինծի։ Տուփը չբացի, որպէսզի վերադարձիս հետս Թորոնթօ բերեմ ու կաղանդի քաղցրեղէններու սեղանս անով զարդարեմ, բայց վերջին օրը ճամպրուկիս մէջ տեղ չմնալուն պատճառով տուփը կոտրեցի ու չիրերը տոպրակի մը մէջ դրի, ճամպրուկիս մէջ սեղմելով՝ դժուարութեամբ տեղաւորեցի։ Ահաւասի՛կ, այդ չիրերն էին՝ սառացարանիս մութ անկիւնին մէջ, Նոր տարուան առիթով՝ տօնածառիս լոյսերը տեսնել սպասողները։

Ուսուցչուհիներուն այդ անմեղ հարցումով սատանան փորս մտած էր, այդ օրը խայծը հասած էր բերանս ու ետ դարձի ճանապարհը անհնար էր։ Ուստի, դպրոցէն տուն եկայ, խոհանոց վազեցի ու սառցարանէն չիրերը հանելով սկսայ մէկիկ-մէկիկ ուտել։ Ամէն մէկէն տարբեր համ ու հոտ առի, մէկէն՝ հայրենի հողին, միւսէն՝ օդին, երրորդէն՝ ջուրին, չորրորդէն՝ արեւին, հինգերորդէն՝ զեփիւռին, վեցերորդէն՝ հարազատներուս, եօթներորդէն, ութերորդէն, իններորդէն... եւ այսպէս այնքան կերայ, որ ո՛չ հաշիւ մնաց եւ ո՛չ ալ թուաբանութիւն։

- Ասկէ լաւ Նոր տարի կա՞յ։ Չկա՜յ, չկա՜յ, -ծիծաղելով ըսի՝ տոպրակին մէջ մնացած հատ ու կենտ չիրերուն նայելով։

«Փորս աւելի մօտ է, քան քորս», կ’ըսէ մեր՝ խարբերդցիներուս յատուկ հայկական առածը։ Է՛հ, իմ հայկական չիրերս ու մանաւանդ խմբագիրիս նուիրած չիրերը՝ մեղրահոս ծիրանին համը չգիտցող օտարներուն պիտի կերցնէի՞, հարկաւ ո՛չ։

Այդ օր, հայրենիքի հողին, ջուրին, արեւին, միրգերուն, հարազատներու կարօտին ու այդ ամէնուն սէրերովը պատուած չիրերը այնքան արագ կերած էի, որ ստամոքսս չէր դիմացած։ Ամբողջ գիշեր ցաւերու մէջ տառապած էի, բայց այդ ցաւերը շատ ճղճիմ էին՝ կարօտով խանձուած սրտիս ցաւին հետ համեմատած։

Յաջորդ առտու, դպրոց գացած պահուս, մնացած վերջին երկու չիրերն ալ բերանս նետեցի ու՝ «Սպասէ՛ ինծի Հայաստան, օր մը անվերադարձ պիտի գամ ու կանաչաւուն գիրկիդ մէջի արեւները ըմպեմ։ Պիտի գամ ծիրանափողի մեղեդիներովդ արբեցած՝ խաղաղութեամբ ապրելու ու անեղծ հողիդ արգասիքը վայելելով՝ բոլոր աշխարհին քու անփոխարինելի գովքդ հիւսելու։ Սպասէ՛, հը՞, սպասէ՛…»։ ֎

***

Այս սիւնակը լոյս տեսած է «Թորոնթոհայ»-ի դեկտ. 2024 թիւին մէջ:

լուսանկարը՝ Ճոն Կուրտոֆի