Երկու լեզուով, մէկ շունչով. Համբարձումեանի երկլեզու նոր հատորը՝ «Տասը լաւագոյն պատմուածք»-ը
«Թորոնթոհայ»․ Դիանա Համբարձումեանի «Տասը լաւագոյն պատմուածք» հատորը, ինչպէս վերնագիրն իսկ կը յուշէ՝ հեղինակին լաւագոյն պատմուածքներու հաւաքածոն է: Ու թէեւ վերնագիրը կրնայ քիչ մը շատ ուղղակի եւ սովորական թուիլ, սակայն հաւաքածոն բազմաշերտ է ու սովորականէն շատ անդին. պատմուածքները խորաթափանց հայեացք մը կը նետեն ժամանակակից կեանքին, հայկական մշակոյթին եւ ինքնութեան վրայ։ Մոնթրէալի մէջ լոյս տեսած այս երկլեզու (արեւելահայերէն-անգլերէն) հրատարակութիւնը կը միաւորէ տասը պատմուածքներ, որոնք կ՚արտացոլեն հեղինակին սրատես դիտողութիւնը զանազան նիւթերու շուրջ:
Այս գիրքին ուժեղ կողմերէն մէկը նիւթերուն բազմազանութիւնն է։ Համբարձումեանի պատումները կ՚երկարին ընտանեկան հաւաքոյթներու ծանօթ լարուածութենէն եւ անձնական կարօտէն մինչեւ աւելի լայն ընկերային տագնապներ՝ որոնք կը տատանին աւանդական սովորութիւններու եւ ժամանակակից փոփոխութիւններու միջեւ։ Թէեւ իւրաքանչիւր գործ կրնայ առանձին ընթերցուիլ, բոլոր պատմուածքները կը կիսեն լռելեայն յարատեւող յոյսի տեսակ մը՝ մահկանացութեան դիմակայելու, արժանապատուութիւն պահպանելու կամ պարզապէս առօրեայ դժուարութիւններով եւ փոքր յաղթանակներով առաջ երթալու մասին։ Ինչ որ կը յայտնուի, կրկին ու կրկին, զգացումներու գործուածք մըն է՝ սրտաբեկութիւն, հեգնանք, կարեկցանք եւ մեղմ հումոր, որոնք խնամքով հիւսուած են հայկական իրականութիւններու գործուածքին մէջ։
Ամենէն գրաւիչ տարրերէն մէկը Համբարձումեանի իւրայատուկ պատմողական ձայնն ու ոճն է։ Ան անխափան կ՚անցնի գրեթէ երազային կարօտախտէն դէպի ճշգրիտ ու սրատես առօրեայ դիտարկումներ։ Այս երկակի երանգը ակնյայտ է անոր միջավայրերու նկարագրութեան մէջ՝ քաղաքային անկիւններէն մինչեւ գիւղական տեսարաններ։ Տարբեր վայրերու մէջ կերպարները կը մաքառին համընդհանուր մտահոգութիւններու հետ՝ կորուստ, պատկանելիութիւն, ինքնաճանաչում։
Անդրադառնամ անգլերէն թարգմանութեան, աւելի ճիշտը՝ թարգմանութիւններուն: Տասը պատմուածքները ութ տարբեր թարգմանիչներու կողմէ թարգմանուած են եւ իւրաքանչիւրը կը բերէ տարբեր մօտեցում մը , որ կը յանգի պարբերական անհաւասարութեան։ Որոշ հատուածներ աւելի սահուն կը կարդացուին անգլերէնով, մինչ ուրիշներ աւելի կոշտ կամ բառացի կը թուին։
Այնուամենայնիւ, թարգմանութիւնները հասկնալի են, եւ ընթերցողները կրնան համեմատաբար դիւրութեամբ հետեւիլ իւրաքանչիւր պատմուածքի ընթացքին։ Որոշ պատմուածքներու թարգմանութիւններուն մէջ փոքր խմբագրական բարեփոխումները՝ կրկնուող դերանուններու հարթումը, բառերու դասաւորութեան կարգաւորումը կամ դարձուածքներու անգլիականացումը, մեծապէս պիտի օգնէին զանոնք աւելի համահունչ դարձնելու։
Թէեւ պատմուածքներէն շատերը հետաքրքրական են, մէկը (ինչպէս նաեւ անոր անգլերէն թարգմանութիւնը, որ յաջող ձեւով կատարուած է Նայիրի Հախվերտիի կողմէ) կ’առանձնացնեմ այստեղ։ «Քառսուն անգամ Երուսաղէմ գացած էշը» պատմուածքին մէջ հեղինակը հումորի եւ կարեկցանքի խառնուրդով մը կը բացայայտէ հերոսին անյագ ձգտումը՝ «ձի» դառնալու։ Ան տարիներ շարունակ նոյն ճամբան կը շարունակէ՝ հաւատալով, որ պարզապէս «երթալ-գալով» կրնայ փոխել իր ճակատագիրը։ Սակայն շրջապատին թերահաւատ արձագանգը եւ կեանքին մէջ յառաջացած դժուարութիւնները յստակօրէն ցոյց կու տան, որ միայն արտաքին փոփոխութիւնը չ՚ազդեր էութեան վրայ։ «Էշ»-ին եւ «ձի»-ին փոխաբերական հակադրութիւնը կը վկայէ գաղտնի փափաքներու եւ դառն իրականութեան միջեւ եղած հակասութիւնը։ Համբարձումեան մեղմօրէն կը ծաղրէ այն մոլորութիւնը, թէ կարելի է հրաշքով այլ դարձած ըլլալ՝ առանց ջանք ու գիտակցութիւն ներդնելու։
Ընդհանուր առմամբ, «Տասը լաւագոյն պատմուածք»-ը փայլուն օրինակներէն է ժամանակակից հայ գրականութեան։ Պատմուածքներուն ընդմէջէն, Համբարձումեան կը միատեղէ բնազդային զգացողութիւնը, յուզական խորութիւնը եւ մեղմ բայց յարատեւ լաւատեսութիւնը։ Երկլեզու ներկայացումը եւ խորապէս մարդկային թեմաները գիրքը կը դարձնեն թէ՛ մատչելի, թէ՛ հաճելի։ Աւանդականն ու արդիականը միահիւսելով պատմուածքներուն մէջ, Համբարձումեան կը հաստատէ իր արժանի համբաւը իբրեւ կարեւոր ձայն մը արդի հայ գրականութեան մէջ։ ֎
***
Այս գիրքի ակնարկը լոյս տեսած է «Թորոնթոհայ»-ի ապրիլ 2025 (#212) թիւին մէջ:
