Թող յուշերը մի՛շտ հնչեն քաղցր երգի մը նման. Տիրուկին հետ

Անցածն ու գացա՞ծն է աւելի շատ, թէ եկողն ու գալիքը…անցեալի յուշե՞րն են գերիշխողներն ու յիշուելու արժանիները, թէ ապագային ապրելիք կեանքի իւրաքանչիւր դիպուածը…ո՜վ գիտէ։ Լաւատեսութիւն թելադրող առածը կ’ըսէ․ «Բաժակին լեցուն բաժնինը տե՛ս», եւ ես այսօր կ’ուզեմ կեանքիս բաժակին նայիլ ու անոր լեցուն բաժինին հաւասար տեսնել այդ բաժակին դատարկ մասը, որ պիտի լեցուի ապագայ տարիներուն։

Յիսունչորս տարիներու քաղցր եւ թթու, անուշ ու լեղի, ուրախ եւ տխուր, սպիտակ ու սեւ եւ ինչո՛ւ չէ՝ գոյնզգո՛յն օրերուն մէջ տեղաւորուած այլազան զգացումներու երանգներով լի տարիներու քանակով կ’ուզեմ լեցուի կեանքիս բաժակին դատարկ բաժինը, ու յաջորդ յիսունչորս տարիներով լեցուելէն ետք միա՛յն կոտրի, ու ես հարիւր ութ տարեկանիս՝ հողին, գլխուս թափուիլը զգամ հոգիովս, ապա՝ հողը համբուրելով հանգիստ երթամ ի վերին Երուսաղէմ։

Երա՞զ է, երազա՞նք, թէ փափաք։ Չէ՛, բուռն ցանկութիւն, որուն իրականանալէն ետք ընթերցողներս պիտի յիշեն այս տողերս ու թերեւս՝ «ամենէն երկարակեաց հայ գրողը» անուանեն զիս։

«Կեանքի նաւակն հետք չի թողուց իր ետին,
Մոռացումը առա՛ւ ինձմէ ամէն բան,
Հին երազներս ամպերու պէս կ’անհետին,
Յիշատակն ալ կ’անցնի երգի մը նման»։

Ռուբէն Որբերեանի այս հիանալի տողերը յաճախ մտաբերելով կը սոսկամ եւ չե՛մ ուզեր դժբախտ մօրս պէս գերին դառնալ ալզայմըր հիւանդութեան , ուր մոռացումը կեանքի նաւակիս հետքերը սրբելու եւ յիշատակներս յափշտակելու տենդով արթուն կը թափառի ուղեղիս ծալքերուն մէջ։ Ընդհակառակը, համակարգիչի սպիտակ էջերը ծայրէ՜ ծայր կ’ուզեմ լեցնել յիշատակներուս, զգացումներուս եւ ապրած կեանքիս հետքերով, որպէսզի մոռացումի ճիրաններէն փրկեմ անոնց անհետացումը։

Փիլիսափայելը մէկ կողմ, քաղցր յուշերէս մի քանին պատմեմ ձեզի։ Սկսիմ բնական քաղցրութեամբ յորդող պտուղներուն ու անոնց՝ վրաս թողած յուշերէս։ Բնաւ մտածա՞ծ էք պտուղներուն՝ ձեր կեանքին մէջ գրաւած տեղին մասին։ Կարծեմ թէ այս տողերս կարդալէն ետք, դուք ալ պիտի մտաբերէք այնպիսի պահեր, որոնք ձեր յիշողութեան մեծկակ գրպաններուն մէջի յուշերուն տակ թաղուած ըլլալէ պիտի փրկուին ու լոյս աշխարհ գալով յուզումնախառն պահեր ստեղծեն ձեզի ու ձեր շուրջիններուն համար։

Սկսիմ մեր հայկական ծիրանով։ Մեր մանկութեան ես ու եղբայրս կը վազէինք ծիրանի սնտուկներուն չորս կողմը, երբ հարազատներով ու դրացիներով խճողուած խոհանոցին մէջ ծիրանի անուշ պատրաստել կը փորձէին բոլորը։ Խոհանոցի մէկ անկիւնէն Տիրանուհի մեծ մայրս կը բարկանար ու մեզի նստիլ կը հրահանգէր։ Մայրս ծիրանները կը լուար, իսկ միւս կիները կը սկսէին չորցնել զանոնք, ապա՝ մէջտեղէն երկու մասի բաժնելով մեծ կաթսայի մը մէջ կը շարէին լիալուսինի տեսք ունեցող ծիրանները։

Շէքէր փարա կը կոչէին այդ ծիրանին տեսակը։ «Շէքէր փարայով պատրաստուած անուշին համը տեղ մը չկա՛յ», կ’ըսէր Ալիս նէնէս: «Յովսէփին նախասիրած անուշն է», ըսելով՝ շաքար կը ցանէր արեւի պէս բոցկլտող ծիրանի բլուրներուն վրայ։ Մայրս՝ «Այո՛, Յովսէփը այս անուշին վրայ խենթ կ’լլայ», ըսելուն պէս մեծ մամաս ծիծաղելով՝ «Աղջիկս, ես պապադ նկատի ունիմ եւ ո՛չ թէ ամուսինդ՝ փեսաս», կ’ըսէր ու բոլոր ներկաները լիաթոք կը խնդային։ Մեծ հայրս ու հայրս միեւնոյն անունը կը կրէին ու երկուքին անուններուն նոյնութիւնը յաճախ այսպիսի ծիծաղելի պահերու առիթ կու տար, այդ պատճառով հարազատները՝ մեծ ու փոքր ածականները անոնց անունին դէմ աւելցնելով՝ հարցը լուծած էին։ Տարիներ ետք ծնած թոռնիկներն ալ Յովսէփիկ կանչելով շփոթի տեղ չէին տուած։ Ես, մինչեւ այսօր, չափահաս եղբօրորդիիս Յովսէփիկ կը կանչեմ, հակառակ անոր որ ինքը՝ «Հօրքո՛ւր, ի՛նչ Յովսէփիկ, ես մեծցայ, շա՛տ մեծցայ», կ’ըսէ, սակայն իմ՝ «Աչքիս միշտ ալ իմ փոքրիկ Յովսէփիկս ես», խօսքս կու գայ իր սրտնեղութիւը թեթեւցնելու, ապա՝ զինք փաթթել համբուրելովս վերջակէտ կը դրուի այդ նիւթին։

Ուրիշ յուշ մը․ հայրս, Հայաստան հաստատուելէն ետք, հայկական ծիրաններուն տասնեակ տեսակներուն համտեսումէն ետք՝ շէքէր փարային համը մոռցած՝ «Հայաստանի ծիրանին համը աշխարհը չունի», կ’ըսէ ու մինչեւ անհանգիստ ըլլալու աստիճան՝ անյագ փափաքով կ’ուտէ երեսին խնդացող այդ ծիրանները։ Չեմ մոռնար, թէ ինչպէ՛ս ամրան գիշերները մայրս քանիցս սոտայով կիտրոնի հիւթ խմցուցած է հօրս՝ իր կերած ծիրանները մարսել տալու համար։

Ծիրանին հետ կապուած բազմաթիւ յուշեր կան, ու ես հիմա ծիրան տեսնելուս պէս կամայ-ակամայ կը յիշեմ ծիրանի անուշ պատրաստելու այդ երանելի հաւաքոյթները, կեսրոջս պատրաստած անուշները եւ իր՝ «Իմ պատրաստած ծիրանի անուշիս համը տեղ մը չկայ», ըսելով՝ ինքզինք գերադասող կեցուածքը, ծիրանի կուտերը կոտրելու մեր ջանքերը ու տոպրակներու մէջ լեցուցած անհատնում քաղցրահամ նուշերէն մի քանիին լեղի համը, Օշական գիւղի՝ Մեսրոպ Մաշտոցի եկեղեցւոյ պարտէզի ծիրանիներուն դրախտահամ ծիրանները, հայկական չիրերուն անմահական համը եւ Թորոնթոյի՝ այսօրուան չափազանց սուղ, սակայն ո՛չ բնական ծիրաններուն անհամութիւնը։

Անհամ ծիրաններուն ընդհակառակը, այստեղի խաղողները շատ համեղ են ու բազմազան։ Կան այնպիսի քաղցրահամ կարմիր խաղողներ, որոնք կերած պահուս հայկական գինիի համ ու հոտով կ’արբենան քիմքիս բջիջները, իսկ անկուտ, կլորիկ, կանաչաւուն խաղողները համտեսած պահուս մտքով կը փոխադրուիմ հոն՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, ուր 2004 թուականին, ուսուցիչներու վերապատրաստման դասընթացքի մասնակիցներուն հետ, խաղողօրհնէքի առիթով, ներկայ եղանք սուրբ եւ անմահ պատարագին, ապա՝ կաթողիկոսին ձեռամբ օրհնուած խաղողները կերանք եւ փոքրիկ տոպրաներու մէջ դրած տարինք մեր հարազատներուն։

Խոշոր հատիկներով դեղնաւուն խաղողներ ալ կան, որոնք առանց պանիր հացի չեմ կրնար բերանս դնել, անշուշտ մանկութենէս եկած սովորութիւն մըն է այս մէկը։ Ալիս մեծ մօրս՝ փուռէն նոր բերած տաքուկ հացին մէջ փաթթած, աշխարհի ամենէն համեղ պանիրը առանց խաղողի չէր իջներ մեր կոկորդէն։ Մեծ մօրս մահանալէն ետք, այդ տան համն ու հոտը փոխուեցաւ, ո՛չ տաքուկ հացը մնաց, ո՛չ համեղ պանիրը, ո՛չ ալ խոհանոցի դարաններուն վրայ շարուած խթթայի թթուաշները, որոնք տասը դուռ կը բաժնուէին։

Մեծ մօրս հեռանալով՝ բացակայած էր այդ պապենական տան համն ու հոտը։ Մեծ հայրս իրեն համար պատրաստուած ճաշերուն մէջ մեծ մօրս ճաշերուն համը չէր գտած ու բերնին կորած համին հետ անհետ կորած էր իր կեանքի համը՝ կողակիցը։

Երբեք չեմ մոռնար՝ տարիներ առաջ, Կաղանդի նախօրեակին, մեծ հայրս ամուսինէս խնդրած էր, որ զինք հեռու շուկայ մը տանի, ամուսինս ալ անշուշտ չէր մերժած։ Վերադարձան խաղողի մեծ տոպրակ մը ձեռքերնին։ «Ձմեռ օրով խաղո՞ղ», զարմացած հարցուցի ես։ «Այո՛, ամառը բոլորս կրնանք խաղող ուտել, սակայն ձմռան խաղող ուտելը վարպետութիւն կ’ուզէ ու աւելի համեղ կ’ըլլայ, որովհետեւ դժուարութեամբ ձեռք բերուած է ան։ Գնա՛, պանիրը ու հացը բեր, որ նէնէդ յիշելով ուտենք ու ողորմի տանք անոր հոգիին», եղած էր մեծ հօրս պատասխանը։

Ներկայիս, հո՛ս, ո՛չ թէ տարուան չորս եղանակներէն որեւէ մէկուն յատուկ պտուղները կը վաճառուին, այլ՝ ամէն տեսակի պտուղներով կը յորդի շուկան։ Օրինակի համար, ձմերուկը տարին տասներկու ամիս կրնաս գտնել բոլոր պտղավաճառներուն քով։ Հա՞մը, գո՞յնը։ Անշուշտ առաջուան ձմերուկներուն համը տաբեր էր։ Չկոտրուած ձմերուկին համն ու գոյնը ո՞վ գիտէ։ Այս օրերուն մեր կեանքն ալ առաջուանը չէ ու չկոտրուած ձմերուկի կը նմանի, այնպէս որ հեւքի մէջ անցուցած ժամանակդ քեզմէ համտեսելու ու հոտոտելու ունակութիւնդ կը խլէ։ Ահա թէ ինչու կ’ուզեմ գոնէ հարիւր ութ գարուններ, ամառներ, աշուններ ու ձմեռներ ապրիլ, որպէսզի ինծի պարգեւուած այս կեանքէն բան մը հասկնամ։

Դեռ որքա՜ն պատմելիքներ կան, արդեօք ո՞ր մէկը պատմեմ ու ո՞ր մէկը չպատմեմ։ Պտուղներուն, ու անոնց՝ յիշողութեանս մէջ ամբարած տեղը բաւական ճոխ է։ Թող ամենակալն Աստուած կեանք տայ ու ես իմ գրութիւններովս համեղ պտուղներու քաղցրութեան համազօր նիւթերով հիւթեղ դարձնեմ իմ ու ձեր օրերը։ ֎

***

Այս սիւնակը հրատարակուած է «Թորոնթոհայ»-ի ապրիլ 2025 (#212) թիւին մէջ:

(լուսանկաարը՝ Ruxanda Photography-ի)