Տերեւաթափ. Ժիրայր Յովհաննէսեան (1934-2025)

(ENGLISH BELOW)

Իւրաքանչիւր անգամ որ հիմնադիր ընկեր կամ ընկերուհի մը կորսնցնենք, կ’ափսոսանք եւ կը ցնցուինք, որովհետեւ իւրաքանչիւրը ունի իր տեսիլքը, որ հաւաքական աշխատանքով, անվախ ու աննկուն կամքով ծրագրեց եւ գործադրեց՝ կազմելու, հաստատելու եւ հիմնելու մշակութային, կուսակցական, բարեսիրական, հոգեւորական կեդրոն, միութիւն, մասնաճիւղ կամ ընկերակցութիւն։ Վերջերս կորսնցուցինք շատ մը նուիրեալներ, իսկ 3 յունուարին՝ ընկեր Ժիրայր Յովհաննէսեանը, որ մեր Թորոնթոյի գաղութին սիւներէն էր։

Թաղման կարգը տեղի ունեցաւ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ, որուն կազմաւորման մէջ ալ մեծ եւ կարեւոր ներդրում ունեցած էր ընկերը։ Դագաղը ծածկուած էր Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան (ՀՅԴ) եւ Համազգայինի հայ կրթական եւ մշակութային միութեան դրօշակներով։ Երկուքին ալ արդարօրէն արժանի էր, ինչպէս տ. Տաթեւ աւ. քհն. Միքայէլեան արտայայտուեցաւ․ «Այս դրօշները յաղթանակի դափնեպսակներն են»։

Ժիրայր Յովհաննէսեանը ծնած է Հալէպ։ Վերապրող բալուցիներու զաւակ է։ Արհեստով մեքենագէտ, ինքնազարգացման վկայականով, կեանքի դժուարութիւնները դիմագրաւած՝ իր երգիծական ոգիով եւ աւելի լաւին ձգտելու աննահանջ կամքով։ Քաջաբար ճաշակած է 60-ական թուականներու Սուրիական կառավարութեան հալածանքները։ Ամուսնացած է Սոնա Խումայեանի հետ եւ 1966-ին, իր առաջին զաւկին՝ փոքրիկ Քրիսին հետ գաղթած են Գանատա, Սէնթ Քաթրինզ քաղաքը, ուր վարած է ՀՅԴ գործադիր մարմինի քարտուղարի պաշտօնը, ապա վերջնական կայք հաստատած է Թորոնթօ, 1968-ին։ Յաջորդ տարին Աբգարին, Շուշիկին, Վահէին, Ներսէսին հետ սկսած է ծրագրել, ապա հիմնել Համազգայինի Թորոնթոյի մասնաճիւղը։ Ստանձնած է վարչական պատասխանատուութիւններ եւ ընտրուած Գանատայի շրջանայինի ներկայացուցիչ։ Առաջին թատերական ներկայացումին՝ Շիրվանզադէի «Պատուոյ համար»-ին մէջ Սաղաթէլի կարեւոր դերը ստանձնած է, ապա բեմադրուած են Պարոնեանի «Պաղտասար աղբար», Մուշեղ Իշխանի «Մեռնիլը որքա՜ն դժուար է», Ժագ Յակոբեանի «Կռունկը կը կանչէ» եւ այլ հետաքրքրական թատերգութիւններ։ Անկարելի է վաթսուն տարիներու գործունէութիւնը տեղաւորել սեղմ տողերու մէջ։ Այս բոլորին ընթացքին Ժիրայրը իր սրամիտ եւ զուարթ քերթուածներով մեզի դրական մթնոլորտի մէջ պահած է, ըլլայ ատիկա ուղղուած յանձնախումբերուն կամ Գանատայի կեանքին։ Չենք մոռնար, իր անգլերէն սորված ժամանակ, համր բաղաձայններուն մարտահրաւէրներու պատմութիւնը (knife & knee) կամ երթեւեկի ոստիկանին շուարցնելը՝ իր իսկ շուարած վիճակով։ Ընկերական հաւաքոյթներուն հանդիսավարն էր։
Իր գրաւիչ ձայնով՝ երկար տարիներ մասնակցած է Համազգայինի «Գուսան» երգչախումբին։

Իր զաւակները՝ Քրիսը եւ Սալբին, հարսը՝ Քրիստինը, փեսան՝ Թորսթընը, թոռները՝ Միան եւ Իննան ներկայացուցին իրենց հայրը եւ մեծ հայրը` հոգածու եւ սիրալիր բնաւորութեամբ։ Բացայայտ էր փոխադարձ սէրը։ Կեանքի խոհեմ դասերը, ոգեւոր հոգին միշտ իրենց հետ պիտի մնայ։

Ընկերուհի Թամար Տօնապետեան Գուզուեան՝ Համազգայինի կեդրոնական վարչութեան անդամը, յուզիչ եւ տպաւորիչ կերպով երկլեզու ներկայացուց ընկեր Ժիրայրը եւ անոր ներդրումը։ «Թորոնթոհայ»-ը ամբողջութեամբ պիտի հրատարակէ զայն։
Սեւան Հաճիարթինեան փոխանցեց հետեւեալը․ «Թարգմանը հանդիսանալով ՀՅԴ «Սողոմոն Թէհլիրեան» կոմիտէութեան շարքերու զգացումներուն՝ կը հաստատեմ, որ մեր շրջանը կորսնցուց կուսակցական, գաղափարական հաւատամքին, քաղաքական ուղիին հաւատարիմ եւ ջատագովը հանդիսացող ուղղամիտ կուսակցական մը։» Սեւան Հաճիարթինեան իր խորազգաց ցաւակցութիւնները յայտնեց տիկնոջը՝ ընկերուհի Սոնային, զաւակներուն եւ թոռներուն, հանգուցեալ ընկերոջ ընտանեկան պարագաներուն եւ հարազատներուն, նաեւ մեր բոլոր ընկերներուն եւ համակիրներուն, որոնք մօտէն ծանօթացած, յարաբերած եւ գործակցած են ընկ․ Ժիրայրին հետ։ Ընկերուհին աւարտին հրաժեշտի խօսքով ըսաւ․ «Երթդ բարի, ընկե՛ր Ժիրայր։ Հոգիիդ ճախրանքը յաւերժանայ, ընկե՛ր»։

Ընկեր Յովհաննէսեանի ընտանիքի անդամները եւ հարազատները շատ լաւ կազմակերպած էին թաղումը եւ հոգեճաշը։ Դուստրը՝ Սալբին, նախապէս տեսերիզի վրայ արձանագրած էր հօրը կեանքին կարեւոր անդրադարձները, ինչպէս իր ծանօթացումը Սոնային հետ, առաջին գործը Գանատայի մէջ եւ այլ զուարթ ու հաճելի կեանքի փորձառութենէն դրուագներ։

Իր ընտանիքը «կեանքի տօնախմբութիւն» անուանած էր հոգեճաշը։ Արդարեւ բոլոր լուսանկարները եւ մեր յիշատակները այդ ցոյց կու տան։

Երեսուն տարիներ առաջ Ժիրայրը շատ լուրջ գործողութեան մը ենթարկուեցաւ։ Այդ ժամանակ բժիշկները առաւելագոյնը տասը տարի կեանք տուին, բայց ապրեցաւ երեսուն տարի։ Ատիկա կը պարտինք իր կնոջը՝ Սոնային, որ աչալուրջօրէն հսկեց Ժիրայրին առողջութեան։ Իսկ ինքը՝ Ժիրայրը, ամբողջ կեանքի ընթացքին մեծ համարում, յարգանք եւ սէր ունէր իր կնոջ հանդէպ։ Երբեք արգելք չեղաւ Սոնային գրական տաղանդներուն, այլ քաջալերեց եւ գովեց։

Ընկեր Ժիրայրը Սուրբ Աստուածածին եկեղեցւոյ հոգեւոր հայրերէն եւ հոգաբարձութեան անդամներէն ստացած եկեղեցւոյ քառասունամեակին կազմակերպուած «Մտերմիկ երեկոյ»-ի մը հրաւէրին առթիւ կ’ըսէ․ «Ամէն սերունդի չի վիճակուիր գաղութ հիմնել զերոյէն։ Վաթսուն տարիներ առաջ այսօրուան Թորոնթոյի գաղութը «չհերկուած արտ» էր, մենք ալ Միջին Արեւելքէն ներգաղթած բուռ մը անփորձ երիտասարդներ, որոնց վիճակուեցաւ հերկել, ցանել, ջրել, բերք աճեցնել, հոգեւոր հաց թխել եւ ազգային սովէ փրկել…։ Ինչ որ կայ այսօր, արդիւնքն է անցեալի անգնահատելի Զոհողութեան, անմնացորդ Նուիրումին եւ անշեղ Հաւատքին։ Փառք Աստուծոյ, որ նուիրական դրօշարշաւը կանգ չէ առած եւ կը շարունակէ իր մարոթանական վազքը»։

Արդարեւ, մենք շատ բան կը պարտինք մեր հիմնադիր սերունդին, որ առանց գործի, եկամուտի եւ բնակարան ունենալու ապահովութեան, նետուեցաւ գաղութաշինութեան, եւ այժմ նոր սերունդը ստանձնած է իրեն յանձուած յանձնառութիւնը։

Այո՛, երթդ բարի, ընկե՛ր Ժիրայր Յովհաննէսեան։ ֎


***

In memoriam. Jirayr (Jerry) Hovhannessian (1934-2025)

By Arsho Zakarian

A life of over sixty years dedicated to volunteering cannot be summed up in just a page or two. Jirayr, Sona, and their toddler, Chris, arrived in Canada in the dead of winter in 1966, facing a snowstorm. Yet, that did not deter them from building a new life. They moved to Toronto in 1968, where their second child, Salpi, was born.

Born in Aleppo, Syria, Jirayr was the son of Krikor and Baydzar, both survivors of the Armenian Genocide. His father passed away when he was still a baby, and he learned early on to be independent, cheerful, and practical. He later worked as a mechanic for the Toronto Transit Commission (TTC).

Together with his wife, Sona, he was deeply involved in the life and progress of the Armenian community. Along with friends, he helped establish the Hamazkayin chapter in Toronto in 1969 and remained an active member until the very end. Even when his health prevented him from attending events in person, he remained engaged and interested in every aspect of community life. He also contributed to the establishment of St. Mary Armenian Apostolic Church and served on the board of directors when the new Armenian Community Centre of Toronto - Թորոնթոյի Հայ Կեդրոն (ACC) was built in 1979.
Jirayr was known for his sharp sense of humour, storytelling abilities, and natural talent for writing and reciting poetry. A passionate amateur actor, he performed in all the major plays produced by Hamazkayin in its early years. He was also a longtime member of Hamazkayin’s Kousan Choir.

As a grandfather, he was devoted to Mia and Eena. Mia described her grandparents as: "...an incredible team. A power couple—both intelligent and poetic, strong personalities, performers, very much in love until the end—teaching us how to be the best offspring, partners, siblings, and friends we could be."
Eena considered herself fortunate, saying: "I got 21 years with my dede, filled with laughter, opera singing, dancing, playing dress-up, and so many more happy memories."

His adult children, Chris and Salpi, along with their spouses, Christine and Torsten, spoke of their father with deep reverence and admiration.

During his funeral, touching commemorative eulogies were delivered by Hamazkayin Central Committee member Tamar Donabedian Kuzuyan and ARF Soghomon Tehlirian Chapter’s Executive Secretary, Sevan Haji-Artinian.

The parish priest of St. Mary Armenian Apostolic Church, Very Rev. Datev Mikayelian, read a letter Jirayr had written in response to the church’s invitation to an “intimate gathering” marking its 40th anniversary. His letter reflected his unwavering love for the church and the community he cherished.

On his casket lay two flags—those of the Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն / Armenian Revolutionary Federation (ARF) and the Hamazkayin Central Armenian Educational and Cultural Society. He had earned both. His contributions to these organizations, as well as to the establishment of St. Mary Armenian Church, were significant. The flags were symbolic victory wreaths, honouring a generation of brave men and women who built this community. Their greatest satisfaction has been witnessing a new generation take up the commitment and responsibility of not only preserving these organizations but ensuring they continue to thrive.

As we bid farewell to our beloved Jirayr, we say without hesitation: Your memory will remain with us, your lively spirit will inspire us, and your stories will be retold at our gatherings.
Till we meet again... ֎

***

Հանգուցեալ Ժիրայր Յովհաննէսեանի յիշատակին նուիրուած այս գրութիւնները լոյս տեսած են «Թորոնթոհայ»-ի փետրուար 2025 թիւին (#210) մէջ