Մատթէոս Զարիֆեանի ծննդեան 130-ամեակին ու մահուան 100-ամեակին նուիրուած հաւաք

Գարունը շուտ հասած էր Թորոնթօ, կարծես թէ Համազգայինի գրասէրներու խմբակի ներկայացնելիք, պոլսահայ քնարերգակ բանաստեղծ Մատթէոս Զարիֆեանի նուիրուած հաւաքի փորձերուն ընթացքին ընթերցուած բանաստեղծութիւններուն հնչիւնները հասած էին երկինք ու արեւը իր ջերմութեամբ, ժամանակէն առաջ, ողողած էր թորոնթոհայ գրասէրներու զգացումները: Թամար Տօնապետեան Գուզուեանի՝ «Գարուն չէ, լելակները չծաղկեցան տակաւին. սակայն կայ ու կը մնայ իր գրական ժառանգութիւնը։ Այսօրուան բանաստեղծական ընտրանին կ’ընծայենք վաղամեռիկ բանաստեղծ Մատթէոս Զարիֆեանի յիշատակին։ Ժամը 2-ին կը տեսնուինք», դիմատետրային գրառումով, գրասէրներու սրտերուն մէջ փթթած լելակները՝ խմբակի անդամներուն ներկայացնելիք բանաստեղծութիւններով պատրաստ էին ծաղկելու այդ օր։

Փետրուար 2012-էն ի վեր յառաջացած Համազգայինի գրասէրներու խմբակի հաւաքներուն շարքը, «Գլաձոր» մասնաճիւղի գրական յանձնախումբին նախաձեռնութեամբ եւ Թամար Տօնապետեան Գուզուեանի առաջնորդութեամբ՝ հայ երիտասարդը մօտեցուցած է հայ գրականութեան ու մեր ժառանգած արժանիքներուն: Արդարեւ, այդ հաւաքներուն վերջինը տեղի ունեցաւ շաբաթներ առաջ։

Յատկանշական եւ յուզախառն, միեւնոյն ժամանակ հպարտութիւն ներշնչող օր մըն էր այդ կիրակին․ 3 մարտ 2024-ի յետմիջօրէին, Համազգայինի «Յ. Մանուկեան» գրադարանին մէջ տեղի ունեցաւ Մատթէոս Զարիֆեանի ծննդեան 130-ամեակին ու մահուան 100-ամեակին նուիրուած հաւաքը, որուն ընթացքին իրենց մասնակցութիւնը բերին Համազգայինի գրասէրներու խմբակէն վեց երիտասարդներ՝ Ռիթա Խաչոյեանը, Շանթ Տէօքմէճեանը, Ալիք Պապօղլեանը, Էօժենի Բարսեղեանը, Կապրիէլլա Պաթիկեանն ու Հայկ Յարութիւնեանը։

Հանդիսավար Ռիթա Խաչոյեան՝ «Ի՞նչ գիտէք Մատթէոս Զաիֆեանի մասին» խորագիրով եւ բանաստեղծին կեանքին հետ առնչուող հետաքրքրական հարցումներ հարցուց ներկաներուն ու անոնց պատասխանները ստանալէն ետք հատուածներ ներկայացուց՝ 1894-ին, ­­Պո­լսոյ Կէտիկ-­Փա­շայի մէջ ծնած հայ գրա­կա­նու­թեան ան­մահ ար­ժէք­նե­րէն ­Մատ­թէոս ­Զա­րի­ֆեա­նի կենսագրութենէն։ Հանդիսավարը անդրադարձաւ բանաստեղծին՝ կեան­քի ու ­մա­հո­ւան մի­ջեւ ունեցած պայ­քա­րի կեն­սա­փոր­ձով բո­ցա­վա­ռող եւ ի վերուստ շնորհուած տաղանդին ու իր կեան­քի վեր­ջին ե­րեք տա­րի­նե­րուն լոյս ըն­ծա­յած՝ «Տրտ­մու­թեան եւ խա­ղա­ղու­թեան եր­գեր» (1921) ու «­Կեան­քի ու մահո­ւան եր­գեր» (1922) հատորներուն մասին, ո­րոնք մեծանուն բանաստեղ­ծին մնա­յուն պատո­ւան­դա­նը դար­ձան առ այսօր։

Այո՛, հակառակ անոր, որ 30 գարուններ ունեցող կար­ճա­տեւ կեանք մը ապրեցաւ ­Զա­րի­ֆեան, սակայն իր ինք­նա­տիպ ու վճիտ քնա­րեր­գու­թեամբ՝ ան­մա­հ ժա­ռան­գու­թիւն մը կտա­կեց հայ ժո­ղո­վուր­դին։ Զա­րի­ֆեան կար­դա­ցո­ղը, ա­նոր բա­նաս­տեղ­ծու­թեան մէջ գտաւ թախ­ծոտ, քնքուշ եւ ան­խառն սի­րոյ գե­ղե­ցիկ ու գրա­ւիչ աշ­խարհ մը։

Համազգայինի «Յ. Մանուկեան» գրադարանին մէջտեղը զետեղուած պաստառէն ցուցադուեցան Զարիֆեանի պատկերները, վկայականները եւ կեանքի հանգրուանները յիշեցնող նկարները, որոնց զուգահեռ՝ Համազգայինի գրասէրներու խմբակի երիտասարդները ընթերցեցին Զարիֆեանի՝ մեզի ժառանգած բանաստեղծութիւններէն ընտրանի մը։

Երիտասարդներէն Շանթ Տէօքմէճեան ընթերցեց բոլորիս հան­րա­ծա­նօթ ու այն­քա՜ն սի­րո­ւած «Կարեկցութիւն»-ը, «Հոգի՞ս էր»-ն ու «Կեանքը երազ է» բանաստեղծութիւնները։ Ալիք Պապօղլեանը մեկնաբանեց «Չըսի»-ն եւ «Քեզմէ հեռու»-ն, Էօժենի Բարսեղեանը՝ «Յոյս-տարակոյս»-ն ու «Մի դպիք»-ը, Կապրիէլլա Պաթիկեանը՝ «Լեռներն իմ երազիս», Հայկ Յարութիւնեանը՝ «Այն տղան»։ Սի­րոյ եւ տրտմու­թեան մա­սին գրուած Մ. ­Զա­րի­ֆեա­նի բանաստեղծութիւնները վ­ճիտ ու զու­լալ ա­րո­ւա­կի պէս հո­սե­ցան երիտասարդներուն շրթունքներէն եւ անոնց թար­մու­թիւնով ու գե­ղեց­կութեամբ պարուրեցին ունկնդիրներուն նե­րաշ­խար­հը, ու Մ. ­Զա­րի­ֆեա­նի սէ­րը, քնքշան­քը, կեան­քին փա­րու­մը, բնու­թեան պաշ­տա­մուն­քն ու մարդ­կայ­նու­թիւ­նը վերստին կնքուեցան ու լուսարձակեցին։

(լուսանկարները տրամադրած է Համազգայինի «Գլաձոր» մասնաճիւղը)

Հանդիսավար Ռիթա Խաչոյեանի զգացաշարժ կերպով մեկնաբանած` «Կեանքը... հոյակապ հրաշալիք մըն է» վերնագիրը կրող գրութեան մէջ տեղ գտած՝ «Ա՜խ, կեա՜նքը, կեա՜նքը…: Ինչպէ՜ս կ’ուզեմ կմախացած բազուկներուս ամբողջ յուսահատութիւնովը փաթթուիլ անոր ու պաղատիլ, որ չլքէ՜զիս», հատուածին մէջ այնքան ցաւ կար եւ ու­ժեղ շեշ­տով կեան­քէն զրկո­ւե­լու դառ­նու­թեան ու տրտմու­թեան զգա­ցու­մ: Անոր ընդմէջէն ներկաները զգացին 19 տա­րե­կանին ա­ռա­ջին ան­գամ ըլլալով թո­քախ­տին պատ­ճա­ռած ցա­ւը զգացող եւ 11 տա­րի հի­ւան­դու­թեան դէմ պայ­քա­րող ու դար­մա­նու­մի հա­մար ա­ռող­ջա­րան­նե­րու եւ հի­ւան­դա­նոց­նե­րու մէջ մա­շած ե­րի­տա­սարդին տա­րի­նե­րը, եւ միեւնոյն ժամանակ ­համտեսեցին Զա­րի­ֆեանի բնաւ չկորսն­ցուցած յոյսը՝ գե­ղե­ցի­կը սի­րե­լու եւ կեան­քին հիաց­մուն­քով փա­րե­լու իր հո­գե­կան ան­հուն քնքշու­թիւ­նը։

Շատ յուզիչ էր Մատթէոս Զարիֆեանի կտակը, Ռիթա Խաչոյեանի մեկնաբանութեամբ՝ «Եթէ մեռնիմ, օտար աստղերու տակ, հեռուն, այն ատեն՝ քանի մը արցունք բաւ է ինծի. բայց եթէ հողակոյտս մօտ ըլլայ քեզի, կ՚ուզեմ որ, ամէն գարունի, գող-գող լելակ բերես ինծի. շատ կը սիրեմ ես այդ ծաղիկը... Լելակի գոյն ունէին աչքերը այն երկու աղջիկներուն, որոնք սիրեցին զիս ու տառապեցան, եւ որոնց սիրոյն արժէքը շա՜տ ուշ գնահատեցի ես, գնահատեցի միայն այն ատեն՝ երբ մէկ ոտքս գերեզման իջած էր արդէն։ Արցո՜ւնք կամ լելակ. չմոռնաս» (ՕՐ. Վ. -Ի ԱԼՊՈՄԷՆ)։ ­

Զա­րի­ֆեան ամուր թելերով կապուած էր կեանքին, սակայն դժբախտաբար ե­րե­սուն տա­րի ապ­րե­ցաւ ան, ու թո­քախ­տը ա­րա­գօ­րէն հիւ­ծեց մար­զի­կի կեն­սու­նա­կու­թեամբ օժ­տո­ւած ե­րի­տա­սար­դին մար­մի­նը։

Չափազանց ազդեցիկ եւ նոյնքան հաճելի հաւաքի աւարտին՝ դաշնամուրի վրայ Արամ Խաչատուրեանի գործերէն մին նուագեց Մինելի Շահնազարեանը ու երաժշտութեան հնչիւններուն քնքշութիւնը եկաւ ամբողջացնելու ­դժբախտ ճա­կա­տա­գի­րը աս­պե­տա­կա­նօ­րէն դի­մագ­րա­ւող Զա­րի­ֆեանի՝ մեզի պարգեւած ներ­քին ազ­նո­ւա­կա­նու­թիւ­նը, հո­գե­կան խա­ղա­ղու­թիւ­նը, սէրն ու յուզմունքը իմաստաւորող գրականութիւնը։

­Ձեռնարկի աւարտին, գրադարանէն տրամադրուած գիրքեր նուիրուեցան բոլոր մասնակցողներուն ու խմբային նկարով մը անմահութեան յանձնուեցաւ կեան­քի ու ­մա­հո­ւան մի­ջեւ տա­ռա­պա­լի ու ծանր պայ­քա­րի իր կեն­սա­փոր­ձով ու բա­նաս­տեղ­ծա­կան բո­ցա­վա­ռու­մով համակուած քնարերգակ բանաստեղծ Մատթէոս Զարիֆեանին նուիրուած հաւաքը։ ֎