Յիշողութեան ծանր բեռը. Տիրուկին հետ

Ձիւնամրրիկը ճամբայ ելած է։ Երանի՜ ելած չըլլար։ Ձիւնը դժուարութեամբ կը տանինք, ալ ո՛ւր մնաց ձիւնամրրիկը։ Շէնքին բացօթեայ կառատան մէջ ինքնաշարժս կը շարեմ ու նախքան չարչարանք կրելս՝ վերարկուս կը կոճկեմ, գլխարկս՝ աչքերս գոցելու չափ վար կը քաշեմ, ձեռնոցներուս բերանները դաստակներէս վեր կը պահեմ, բրդեայ հաստ վզկապս խեղդուելու աստիճան վիզիս կը փաթթեմ ու խաչակնքելով ինքնաշաժէն դուրս կը նետուիմ։ Եղած-չեղածը հարիւր մեթր է ինքնաշարժիս ու շէնքի մուտքին հեռաւորութիւնը, բայց այս սառնամանիքին աչքիս այնքան կը մեծնայ ան, որ տասը հազար մեթրի համարժէք դժոխային ուղի մը դառնալով՝ սարսուռով կը պատէ սիրտս ու հոգիս։

Եուսէյն Պոլթ դարձաց կը վազեմ սառուցեալ ապտակներով ու կիցերով հարուստ այդ բաց տարածքին մէջ, ուր քիչ մը գիրուկ ըլլալուս համար փառք կու տամ, որովհետեւ ատոր շնորհիւ դէմի պատին զարնուելու վախս կը թեթեւնայ։ Արագավազ հեւքիս մէջ, աչքերս տասը բացած, մերկասառոյցներուն կոխելէն կը խուսափիմ, այլապէս՝ տասը կտոր ըլլալով, 911-ի «փառաւոր» շտապ օգնութեան մեքենայով հիւանդանոց պիտի հասնիմ ու մօտաւորապէս տասներկու ժամ հոն «հիւրընկալուիմ», մինչեւ որ բժիշկ մը ձեռքը ճիշտ վէրքին դնէ ու այս անգամ վերջ չունեցող բուժումը սկսի։

Այս վազքի գործընթացին ամենէն ահաւոր բանը ի՞նչն է, գիտէ՞ք. շէնք հասնելէդ եւ գրպաններդ ու պայուսակդ տակնուվրայ ընելէդ ետք՝ տան բանալիդ եւ կամ բջիջային հեռախօսդ ինքնաշարժին մէջ մոռնալու անսպասելի պարագան։ Դէ՛, եկուր ալ ետ դարձիր, տաժանակիր հարիւր մեթրը երթուդարձով կրկնապատկէ ու մղձաւանջիդ սաստկութիւնը բազմապատկէ, յետոյ ալ՝ «Գանատա եկեր ես, մոռցա՞ր…սառուցեա՜լ Գանատա՛» կրկնելով՝ դուն քու վրադ ծիծաղիր։

Թորոնթոյի գարունը, ամառը եւ աշունը զմայլելի են ու բնութեան երանգներու ճոխութեամբ անփոխարինելի, բայց ձմռան դառնութիւնը նոյնքան անտանելի է՝ մանաւանդ «ձիւնամրրիկ» կոչուած ո՛չ բաղձալի այս հրէշին ներկայութեամբ։
Անցեալները, հարիւր մեթրանոց վազքս յաջողութեամբ աւարտելէ ետք, տան բանալիս չգտայ, որովհետեւ «վահաններով» պաշտպանուելով այնքան տարուած էի, որ ինքնաշարժիս մէջ մոռցած էի այդ տաքուկ դրախտի դռան բանալին։ Ետ դառնա՞լ ու բանալիին սիրոյն դարձեալ սառցարանին մէջ յայտնուի՞լ, երբե՛ք։ Շէնքին մէջ սպասեցի ամուսինիս, որ ինձմէ կէս ժամ վերջ հասաւ, ու միասին տուն բարձրացանք։ Եթէ նոյնիսկ մէ՛կ ժամ վերջ հասնելու ըլլար, դարձեալ պիտի սպասէի իրեն ու այդ հարիւր մեթրանոց փորձութեան բնաւ չդիմէի։

Երկու շաբաթ առաջ Տոմինիքըն Ռիփապլիքի ոսկի արեւը կը վայելէի եւ անծայրածիր ովկիանոսի խայտացող ալիքներուն մէջ կը ճախրէի, մինչդեռ այսօր Սիպիր ուղարկուածի հանգամանքով կը փորձեմ հաշտուիլ դառն իրականութեան հետ։ Ա՜խ, ի՜նչ տհաճ է գետնի մակերեսը անբողջութեամբ ծածկող ալիքներուն հետ պատերազմ մղելը, երբ տակաւին մտքով հո՛ն ես ու հնդընկոյզի ծառերու շուքին տակ ճեմելով այրած մարմինդ զովացնել կը ջանաս։ Հիմա՛, պատուհանէն դուրս կը դիտեմ ու սպիտակածածկ բնութիւնը ո՛չ միայն մարմինս, այլ՝ ուղեղս անգամ կը սառեցնէ, մինչդեռ միեւնոյն վայրկեանին հայելիին կը նայիմ ու սեւցած մորթիս իւրաքանչիւր բջիջը «Արե՛ւ կ’ուզեմ, կ’ուզեմ հո՛ն երթալ ու մնալ։ Հո՛ն, ուր ձմեռ չկա՛յ, ձիւն ու ձիւնամրրիկ չկա՛յ», կը բացագանչէ, սակայն հայելիին մէջի արտացոլանքը կը պարտուի ու պատուհանէն տեսնուող եւ ներկայ պահին տիրակալ դարձող սրտաճմլիկ իրականութիւնը դժբախտաբար կը յաղթէ։ Ի՞նչ ընեմ, ճար չկա՛յ, քիչ մըն ալ ատամ սեղմելով ու արեւ երազելով, լաւատեսութեամբ պիտի անցընեմ այս մռայլ եղանակը։

Չափազանց ցուրտ այս եղանակին խոհանոցիս պատուհանին ծայրը քիչ մը բաց կը ձգեմ, այլապէս նուազ 30 ջերմաստիճանին ազդեցութեամբ փեղկը կը սառի ու անկարելի կ’ըլլայ պատուհանին բացուիլը։ Իրիկունները, նախքան քնանալս, քանի մը վայրկեան պատուհանը աւելի լայն կը բանամ, որպէսզի մաքուր օդը ներս մտնէ։ Մինչ այդ գլուխս դուրս կը հանեմ, աչքերս կը փակեմ ու՝ մաքուր օդ շնչելու նպատակով՝ կը ներշնչե՜մ ու կ’արտաշնչե՜մ։ Դուրսէն զանգակի մեղմ ձայներ կու գան ականջիս, դէմի բակին անկիւնի առաստաղէն կախուած փայտեայ զարդին թեւիկներուն քաղցրահունչ ձայներն են անոնք, որոնք մութին մէջ սաւառնելով ականջներէս ներս կը մտնեն ու հոգիիս հետ դիւային խաղեր կը խաղան։ Իւրաքանչիւր հնչիւնին հետ յիշողութեան տետրէս էջեր կը բացուին ու անցեալին ապրած արբշիռ յուշերով լի օրերը կը պատկերուին յիշողութեանս պաստառին վրայ։

Պաղ հովը կը մտրակէ ճակատս, զանգակի ձայները ծնծղաներէն թռչող հնչիւններու կը վերածուին ու ինքզինքս նստած կը գտնեմ Հայաստանի Սուրբ Յակոբ եկեղեցւոյ քարէ պաղ նստարաններուն վրայ։ Սառած մարմինիս անդամներուն դողը կը հասնի արեանս, երակներուս ու մազերակներուս։ Սարսռագին կը բանամ աչքերս, գլուխս կը ցնցեմ ու չորս կողմս նայելով՝ « Օ՛ֆ, տաքուկ տանս մէջն եմ եղեր, փա՛ռք Աստուծոյ», կը կրկնեմ։

Դեկտեմբեր 2011-ն էր, երբ Հայաստանի մէջ նոր ծանօթացած գրականագէտ ընկերուհիս՝ Մարգարիտը, տղուս մկրտութեան անուան Յակոբ ըլլալը իմացաւ, առաջարկեց խումբ մը ուսուցչուհիներու հետ իրենց կատարած ուխտագնացութեան մասնակցիլ, դէպի Սուրբ Յակոբ եկեղեցի։ Արարատեան դաշտի ահաւոր ցուրտէն անտեղեակ, ուխտագնացութեան հրճուանքով ջերմացած՝ բարակ վերարկուս վրաս քաշեցի, մետաքսեայ վզկապս առի, ձիւնի յատուկ մոյկերս ամչցայ հագնելու, փոխարէնը՝ կաշուէ բարձր կրունկով կօշիկս ոտքս անցուցի ու խումբ մը անծանօթ հայ ուսուցչուհիներու հետ (շրջան մը ետք ընկերուհիներ դարձանք) ճամբայ ինկայ։ Բոլորն ալ՝ բացի իրենց շատ հաստ կամ մուշտակէ վերարկուներէն, բրթեայ շալերէն եւ ձիւնի յատուկ մոյկերէն՝ պաղէն պաշտպանուելու զրահներ, այսինքն՝ բարձիկներ ալ շալկած էին, որովհետեւ գիտէին, թէ եկեղեցւոյ սառ քարերուն վրայ պիտի նստէին։ Տոպրակներով ուտելիքներ ալ բերած էին, որովհետեւ երկարատեւ պատարագէն ու հաղորդուելէն ետք անօթի փորերնին պէտք էր կշտացնէին։ Մինչդեռ ես անօթի ծարաւ, ձեռք մը առջեւ, ձեռք մըն ալ ետեւ՝ մէկ ժամուան համար հիւրութեան գացողի դիրքով, զուգուած-զարդարուած ճամբայ ելած էի։

Հալէպի մէջ, ընդհանրապէս, ո՛չ թէ տաքնալու, այլ՝ ցուցամոլութեան նպատակով, ուշադրութիւն գրաւելու եւ աչքի զարնուելու համար մուշտակ վերարկուներ կը կրեն վերնախաւին պատկանող տիկինները՝ Զատիկներուն (եկեղեցւոյ արարողութեան կամ Զատիկ շնորհաւորելու), պսակներուն, տօնական օրերուն եւ կամ պարահանդէսներուն։ Ես ալ այդ օրը, Հայաստանի ցուրտին դառնութիւնը մոռցած, հալէպցիի մտածելակերպով մօտեցայ հարցին եւ չուզեցի ցուցամոլութեան նմուշը դառնալ՝ մանաւանդ խեղճուկրակ աշխատավարձով իրենց գոյութիւնը պաշտպանող ուսուցչուհիներուն ներկայութեամբ։ Է՜հ, չարաչար սխալած էի։ Մինչեւ ողնուծուծս խարազանող ցուրտը, կուրծքիս մէջ բոյն հիւսած, թոքաբորբ ըրած ու տաքութիւններու մէջ այրած էր մարմինս ու երեք շաբաթ անկողինը գամած էր զիս։ Յաջորդ տարիներուն, Սուրբ Յակոբի ուխտագնացութեան հրաւէրները լսելուս պէս մարմինս դող ելած ու՝ «Շնորհակալ եմ, ես տանս մէջ Սուրբ Յակոբին կ’աղօթեմ» ըսելով՝ հրաժարած էի այդ սարսափազդու հաճոյքէն։

Գլուխս դուրս հանած, անգամ մը եւս աչքերս կը փակեմ ու կը ներշնչեմ։ Այս անգամ զանգակին ձայնը զիս կը տանի Հայաստանի տանս խոհանոցի պատուհանին դէմ, ուր տարեդարձիս օրը՝ 20 դեկտեմբերին, Երեւանի ձմռան առաջին ձիւնին տեղալը նշմարելով կը հրճուիմ ու վերի յարկը՝ հօրս տունը, կը վազեմ եւ մօրս հետ՝ հայրենիքիս սրբազան երկինքէն տեղացող ձիւնի փաթիլներուն տեղալը բերկրանքով կը դիտեմ։ Տաք սուրճէն բարձրացող շոգիին մէջէն կը հետեւիմ կախարդական շորորանքով տեղացող փաթիլներուն։ Կարծես անոնք կը տեղան մաքրելու հայրենիքէս հեռու՝ օտարութեան մէջ ապրելու ու քառասուն տարիներ շարունակ այս հրաշքը չվայելելու սեւ ու մռայլ, անձիւն անցած ձմեռներու մուրը։ Մայրս, աղջկան հետ Երեւանի ձիւնը վայելելով՝ սուրճ խմելու հրապոյրով տարուած, հայրս, հայկական քոնեակի շիշը պահարանէն հանելով՝ Հայաստանի մէջ զաւակներուն ու թոռներուն հետ հաստատուելու ու իր նախասիրած եղանակին բարիքները վայելելու երջանկութեամբ գինովցած, հայրենիքին կենացը խմելու կենսուրախութեամբ՝ պատշգամ կ’ելլէ ու ձեռքը վեր բարձրացնելով, փաթիլները քոնեակի բաժակին մէջ տեղաւորել կը փորձէ։ Մարգարիտին կը զանգեմ ու առաջին ձիւնին գալուստը կը շնորհաւորեմ։ Անոր՝ «Ի՜նչ շնորհաւոր, նորեկ ես, նորե՛կ։ Վաղը, երբ էդ սպիտակ ձիւնը սեւ ցեխի վերածուի, էդքան էլ ուրախ պիտի չլինես», պատասխանը կը պղտորէ հոգւոյս խաղաղութիւնը։ Կ’արտաշնչեմ, աչքերս կը բանամ ու․․․ արցունքներս կը սրբեմ։

Գիշեր է, սակայն այսպիսի ձիւնոտ գիշերները լուսաւոր կ’ըլլան։ Տարիներ առաջ, առաջին անգամ Երեւանի մէջ լիաթոք վայելեցի այսպիսի լուսաւոր գիշերուան հաճոյքը. նստասենեակի լոյսերը մարեցի եւ բնական նարնջագոյն լոյսով սենեակին մէջ արթուն մնացի մինչեւ առաւօտեան ժամը երեքը։

Այսօր Սուրբ Սարգիսի տօնն է, Թորոնթոյի տանս լոյսերը կը մարեմ ու լուսաւոր երկինքին նայելով՝ Սուրբին երկնակամարէն անցնելուն կը սպասեմ եւ հայկական աւանդոյթին կախարդանքով տարուած, անգամ մը եւս աչքերս կը փակեմ։ Զանգակէն հնչած երաժշտութիւնը, լուցկի ծախող աղջկան կախարդական լոյսին պէս, դարձեալ զիս կը փոխադրէ հո՛ն՝ հայրենիք, ուր մեր հարազատներուն հետ Սուրբ Յովհաննու Կարապետի եկեղեցւոյ բակին մէջ` Տէառնընդառաջի կրակին շուրջ շուրջպար բռնած, պարոն Գագիկ Գինոսեանի սորվեցուցած քայլերով կը պարենք, իսկ երիտասարդները կը թռչկոտին կրակին վրայէն։ Աչքերս կը բանամ ու կը փակեմ, այս անգամ կը յայտնուիմ Սիրահարներու այգին, ուր Սուրբ Սարգիսը մարմնաւորող ձիաւորին հետ կը նկարուինք ու հայկական երգերուն հրապոյրով կը պարենք, ապա՝ լուսաւոր գիշերուան լոյսին տակ ճեմելով, հարազատներով կ’երգենք ու՝ «Հայաստանի զով գինի, ձեր կենացը թող լինի, այսպէս կեանքը մեր ազատ, հայրենիքում հարազատ» երգին բառերը ձիւնի փաթիլներուն կը զարնուին եւ մեր գլխուն տեղալու փոխարէն՝ կը տեղան մեր հոգիներուն մէջ ու մեր ժպիտներուն խառնուելով սէր կը տարածեն ամենուրեք։

Աչքերս կը բանամ ու դէմի ձիւնածածկ պարտէզին մէջ կենդանիի ոտնահետքեր կը նշմարեմ։ «Ի՜նչ, արդեօք Սուրբ Սարգիսի ձիուն սմբակի հետքե՞րն են անոնք», կ’ըսեմ ինքնիրենս, ապա՝ «Չէ՛, ճանս, Սուրբ Սարգիսի ձին ալիւրին մէջ կը թողու իր ոտնահետքերը եւ ո՛չ թէ ձիւնին։ է՜հ, որո՞ւն ոտնահետքերն են անոնք...», կ’ըսեմ, կը ծիծաղիմ ու դէմի պարիսպին վրայ կանգնած ռաքունը կը նշմարեմ, որ ձիւնամրրիկին զոհը դարձած, պինդ բռնուած է փայտեայ ցանկապատէն ու կը ջանայ ցատկել դէպի դէմի ծառը, որուն մեծ խոռոչը անոր տունն է։ Անդին, քանի մը սկիւռներ փոթորիկին ազդեցութեամբ ելեկտրական թելերէն վար կ’իյնան ու առանց յանձնուելու դարձեալ կը վազվզեն՝ հասնելու ծառերուն կատարներուն վրայ հիւսած իրենց բոյները: Խեղճերը ճիշտ ինծի պէս պայքար կը մղեն իրենց տուները հասնելու, բայց ինձմէ աւելի բախտաւոր են, որովհետեւ իրենց ետին ձգելիք կամ մոռնալիք բանալիներ չունին, առաւել եւս հոս ծնած, մեծցած ու սառուցեալ օդին դիմադրող բնածին մուշտակներ ունին, ամենէն կարեւորը, որ անոնք չեն նմանիր մեզի՝ յիշողութեան ծանր բեռով տառապող խեղճ ծիծեռնակներուս։ ֎

***

Այս սիւնակը լոյս տեսած է «Թորորնթոհայ»-ի մաարտ 2025 (#211) թիւին մէջ:

*լուսանկարը՝ Շոն Տիրնի