Հայոց ցեղասպանութիւնը վերամեկնաբանութեան ենթակայ չէ. խմբագրական

Հայոց ցեղասպանութիւնը պարզապէս պատմական իրողութիւն մը չէ, այլ մեր ինքնութեան հիմնաքարը՝ յատկապէս սփիւռքեան համայնքներուն (ներառեալ թորոնթոհայութեան) համար:

Ցեղասպանութեան ճանաչումը, յիշատակումն ու արդարութեան հետապնդումը խորապէս անձնական են եւ հաւաքական յիշողութեան անբաժան մասը՝ այն ընտանիքներուն, որոնց նախնիները անպատմելի վայրագութիւններու ենթարկուեցան: Այս պատմութիւնը նսեմացնելու կամ հարցականի տակ դնելու որեւէ փորձ կը վտանգէ ոչ միայն մեր անցեալը, այլ նաեւ մեր ներկան ու ապագան:

Թէեւ մենք չենք յաւակնիր խօսիլ բոլոր թորոնթահայերուն անունէն, կը հաւատանք որ կարեւոր է յստակեցումներ կատարել այսպիսի հիմնարար հարցի մը շուրջ: Իբրեւ թերթ՝ որուն առաքելութեան մէջ քաղաքականութիւնը տեղ չունի եւ որ սովորաբար կը խուսափի քաղաքական վէճերէ, այս հարցը քաղաքականութենէն անդին է: Հայաստանի ներկայ վարչակազմը, դիւանագիտական գործնապաշտութեան պատրուակով, վտանգաւոր կերպով կը մօտենայ պատմական վերատեսութեան:

Միտումնաւոր ըլլայ թէ ոչ, Ցեղասպանութիւնը վերամեկնաբանութեան (reinterpretation) հրաւիրող ձեւակերպումները ուղղակիօրէն կը ծառայեն անոնց, որոնք երկար ատեն ջանացած են ուրանալ կամ նուազեցնել մեր ժողովուրդին տառապանքը: Նման հռետորաբանութիւնը խաղաղութիւն կամ ապահովութիւն չի խթաներ, այլ կը տկարացնէ Հայաստանի դիւանագիտական դիրքը եւ կ՚անարգէ համակարգուած կերպով բնաջնջուած մէկուկէս միլիոն հայերուն յիշատակը:

Թորոնթոյի մեր համայնքը, որ մեծապէս կազմուած է ցեղասպանութենէն վերապրողներու յետնորդներով, շատ լաւ կը հասկնայ խնդրոյ առարկան:

Հայաստանի ղեկավարութեան՝ ցեղասպանութեան միջազգայնացման ժամանակացոյցը հարցադրող վերջին յայտարարութիւններուն դիմաց, կարեւոր է յիշեցնել պատմական իրողութիւնները: Հայոց ցեղասպանութիւնը միջազգային բեմ բարձրացաւ Բ. համաշխարհային պատերազմէն ետք՝ մարդկային իրաւունքներու նոր մշակոյթի ծիրին մէջ: «Ցեղասպանութիւն» եզրի հեղինակ Ռաֆայէլ Լեմքին յստակօրէն վկայակոչեց հայերու ջարդը իբրեւ իր տեսութեան հիմք: Նիւրենպերկի դատավարութիւնները, ապագաղութացման շարժումը, Հոլոքոսթի (Ողջակիզում) մասին իրազեկումը եւ քաղաքացիական իրաւունքներու պայքարը նպաստեցին Ցեղասպանութեան հարցի վերարծարծման, որ հասաւ գագաթնակէտի 1965-ին: Այս շրջարկը անտեսելը կը խաթարէ թէ՛ պատմական ճշմարտութիւնը, թէ՛ թրքական ժխտողականութեան դէմ տասնամեակներու պայքարը:

Ինչպէս Թորոնթոյի ՀՕՄ-ի ամէնօրեայ վարժարանի (A.R.S. Armenian Private School) տնօրէն Րաֆֆի Սարգիսեան վեջերս ակնարկեց․ «Առանց արդարութեան, որ միակ միջոցն է անցեալի աղետալի դէպքերուն պատճառած դաժան հետեւանքները ամոքելու, հայ ժողովուրդը սերունդներ շարունակ պիտի ենթարկուի կրկնակի ոճիրներու եւ տեղահանութեան, այսինքն՝ ցեղասպանութեան: Ի յարգանս մեր միլիոնաւոր անմեղ զոհերուն, կարելի չէ մեր գլուխը կախ պահել, ինչպէս շատեր կ'ակնկալեն որ ընենք»:

Այս յանձնառութիւնը կ՚արձագանգէ դասարանէն անդին: Մեր համայնքի դիմադրականութիւնը արմատացած է այն անսասան համոզումին մէջ, ուր արդարութիւնը էական է: Որեւէ քաղաքական խաղարկում, որ կը ձգտի նօսրացնել այս հետապնդումը, ըլլայ Թուրքիոյ հետ յարաբերութիւններու կարգաւորման թէ տարածաշրջանային այլ ուժերու գոհացման համար, կարճատես է եւ հակարդիւնաւէտ:

Ո՞վ չ՚ուզեր բարի յարաբերութիւններ ունենալ իր դրացիներուն հետ: Ո՞վ չ՚ուզեր խաղաղութիւն տեսնել տարածաշրջանին մէջ: Դժուար պիտի ըլլար գտնել հայ մը, որ չ՚ուզէ, բայց ի՞նչ գնով:

Պատմական ճշմարտութեան ջնջումով կառուցուած խաղաղութիւնը փխրուն է եւ անկայուն: Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման եւ յիշողութեան զիջումով տարածաշրջանային ներդաշնակութիւն ձեռք բերելու որեւէ փորձ կը խախտէ արդարութեան եւ հաշուետուութեան հիմքը: Դիւանագիտական ջանքերը պէտք է արմատաւորուած ըլլան պատմական ճշմարտութեան յարգանքին վրայ, ո՛չ թէ անոր հաշւոյն: Ի վերջոյ, վերամեկնաբանութեան փորձերը, որքան ալ «դիւանագիտական» կամ «գործնական» թուին, կրնան դուռ բանալ ժխտողականութեան նոր ալիքի մը:

Երբ ղեկավարները կ՚օգտագործեն աղօտ լեզու, որ կասկած կը յառաջացնէ ցեղասպանութեան մասին հաստատուած փաստերուն շուրջ, ասիկա ոչ մէկ կառուցողական նպատակի կը ծառայէ: Ան ոչ Հայաստանի շահերը առաջ կը մղէ, ոչ ալ կ՚ամրապնդէ անոր միջազգային դիրքը: Յստակ տարբերութիւն կայ պետութեան մը՝ ռազմավարական պատճառներով ցեղասպանութեան ճանաչումը արտաքին քաղաքականութեան մէջ երկրորդական դարձնելուն, եւ պետութեան ղեկավարութեան՝ այս ոճիրները ժխտողներու պատումները արտացոլող հռետորաբանութիւն գործածելուն միջեւ:

Հայոց ցեղասպանութիւնը վերամեկնաբանութեան ենթակայ չէ: Ան իրողութիւն է, վէրք մը եւ ի վերջոյ՝ արդարութեան կոչ մը: Տարբեր կողմերու փորձերը՝ պղտորելու ջուրերը այս հարցին շուրջ, կը վտանգեն ոչ միայն պատմական յիշողութիւնը, այլ նաեւ արդարութեան հետապնդումը:

***

Լուսանկարը՝ Թորոնթոյի ՀՕՄ-ի ամէնօրեայ վարժարանի Հայոց ցեղասպանութեան տարեկան ոգեկոչում, 1999, աշակերտները Մեծ եղեռնի զոհերուն նուիրուած «Վերածնունդ» (գործ՝ Արթօ Չաքմաքճեանի) յուշարձանին դիմաց ծաղկեպսակ կը զետեղեն