Պղծուած աղը. Տիրուկին հետ

Օրերը շատ արագ կը թաւալին։ Նոր տարին իր փայլփլուն զգեստը խամրեցնելու ու կամաց-կամաց մաշեցնելու ճամբան բռնած կը վազէ ու կը վազէ մինչեւ տասներկուերորդ կայանը՝ դեկտեմբերին վերջաւորութեանը հասնիլը։ Ան կը վազէ առանց նոյնիսկ մտածելու, թէ իր հեւքին պատճառով ո՛չ միայն հնամաշ կը դարձնէ իր զգեստը, այլ ինքզինք շնչասպառ դարձուցած՝ «Հինցած նոր տարիներու գերեզման»-ին մէջ թաղուելու կը դատապարտուի ու նոր թիւ մը կ’աւելցնէ հոն, ապա անվերադարձ կը ննջէ՝ անցեալի յիշատակներու սօսափիւնով խօլացած ծառերու տերեւներուն խշշոցի եռուզեռին հովանիին տակ։

Ահաւասիկ մէկ ամիսն ալ անցաւ ու ան տակաւին անհոգ կը վազէ։ Դեռ երէկ էր կարծես, երբ Կաղանդ տօնելով՝ «շնորհաւոր Նոր տարի» բացագանչեցինք, ետքը՝ Ծննդեան տօն, Յովհաննու Կարապետ, Սուրբ Սարգիս…եւ իսկոյն փետրուարին բարեւ տալով Տեառնընդառաջի ճրագը վառելու պատրաստուեցանք։
Հալէպի մէջ արաբախօս դրացուհի մը ունէի, որ եկեղեցիէն դուրս եկող հայ հաւատացեալներուն ձեռքի մոմերը տեսնելուն պէս՝ «Հա՛րէըթու ալշըթէ (ձմեռը այրեցիք)», կ’ըսէր, բայց մենք՝ հայերս, գիտէինք որ արդէն գարնան դրան առջեւ կեցած մարտ ամիսը քանի մը խենթութիւններ ընելէ եւ անձրեւախառն փոթորիկներ հրաւիրելէ ետք պիտի զիջի տաքուկ արեւին, որ որպէս պատուոյ հիւր մինչեւ ամառ պիտի մնայ մեր տուներէն ներս ու ջերմացնէ մեր սառած ոսկորները, ապա՝ հովահարներու եւ օդափոխիչներու հետապնդումին ենթարկուելով դուրս պիտի գայ ու կրակ տեղացնէ փողոցը մնացողներուն գլխուն։

Այսպէս է Միջին Արեւելքի պարագան, սակայն հոս՝ Թորոնթոյի, եւ ընդհանրապէս Գանատայի մէջ հարցը բոլորովին տարբեր է։ Հին տարուան վերջաւորութեան երկինքէն թիթեռնիկակերպ սաւառնող եւ մէկ օրուան համար բոլորս երջանկացնող ձիւնի փաթիլները ամիսներ շարունակ կրնկակոխ կը հետապնդեն քայլերդ եւ մղձաւանջի կը վերածեն կեանքդ։ Փաթիլներուն տեղացած առաջին օրը դիմատետրի էջերը կ’ողողուին սպիտակ Թորոնթոյի նկարներով։ Սակայն ամէն օր ինքնաշարժ մաքրելէ, տուներուն դէմի կուտակուած ձիւնը բահերով հեռացնելէ, ինքնաշարժ քշելու եւ կամ քալելու դժուարութիւնները իրարու յաջորդելէ ետք, մարդիկ՝ ուշի մնացած ու ճամբան կորսնցուցած գարունը կ’երազեն։ Դժուարին օրեր կ’ապրին մինչեւ մայիս, երբ ցուրտը տակաւին ոտք կը կոխէ ու մնալ կը յամենայ, բայց վրայ հասնող յունիսը՝ աւելը ձեռքին, իր յաղթական դիրքին վրայ կառչած մնալով՝ մէ՛կ հատ գլխուն կու տայ ու անդին կը քշէ այդ «թաց կարպետ» անամօթը։

Առատաձեռն Աստուած, հո՛ս, երկինքէն ձիւն կը մաղէ, իսկ երկրի վրայ մարդիկ թոներով աղ կը սրսկեն ամենուրէք. միայն այսպիսի սառուցեալ երկիրներուն մէջ ապրողները կը գիտնան այդ աղին քաղցր համը։ Յանկարծ չծիծաղիք ու՝ «Աղին քաղցրն ալ կ’ըլլա՞յ մը եղեր» չըսէ՛ք… հոս կեանքի քաղցրութեան համարժէք է աղին «քաղցր» համը։ Եթէ աղ չսրսկենք Թորոնթոյի ձիւնածածկ փողոցներուն, օրական հարիւ հազարաւոր ինքնաշարժներու արկածներ, մահեր, սահելով կոտրտուողներ կ’ունենանք, ու անթիւ եւ անհամար զոհերով կը յորդին պողոտաներն ու հիւնադանոցները։ Փորձեցէ՛ք քալել կամ ինքնաշարժ քշել անաղ ձիւնին վրայէն։ Չէ, չընէ՛ք հա՜, չէ՛, սեւ կատակ էր։

«Աղ», ըսի ու յիշեցի լուսահոգի Տիրանուհի նէնէիս յաճախակի պատմած պատմութիւնը, ուր թագաւորը երեք որդիները ճամբայ կը դնէ ու պատուիրելով, կ’ըսէ․ «Գացէ՛ք եւ աշխարհի վրայ ապրելու ու գոյատեւելու համար ամենէն պիտանի երեք բաները գտէ՛ք։ Ճիշդ պատասխան բերողը գահաժառանգ պիտի հռչակեմ»։ Հիմա՝ մեծին ու միջնեկին պատասխանները չեմ յիշեր, սակայն յաղթական դարձած գահաժառանգին՝ «Աղը, լոյսը եւ ջուրը», պատասխանը կնքուած կը մնայ յիշողութեանս պաստառին վրայ։ Կը յիշեմ, թէ ինչպէ՛ս ես ու եղբայրս կը համաձայնէինք մեծմօրս ըսածին՝ լոյսին ու ջուրին անհրաժեշտութեան արժէքը իմանալով, սակայն աղին անհրաժեշտութիւնը չըմբռնելով՝ հարցումներ կ’ուղղէինք անոր։ Ան իր յանկերգը կը սկսէր կրկնելու․ «Առանց աղի մարդ կը մեռնի, ճաշին մէջ եթէ աղ չդնենք անհամ կ’ըլլայ, նոյնիսկ հացը առանց աղի համ չունի, ցեխոտ ջուրին մէջ եթէ աղ դնենք կը զտուի ու այդպիսով կրնանք մաքուր ջուրով հողը ջրել ու բոյս աճեցնել։ Աղի քրտինք թափողը միշտ կը վարձատրուի։ Աղը մաքրելու ու հականեխելու յատկութիւն ունի, աղաջուրով կրնանք վէրքերը մաքրել, լինտերը զօրացնել, մանրէները սպանել…», ու այս երկար շարքին վերջինը եւ ամենէն կարեւորը, հարց ու պատասխանի ձեւով, կը սփռէր մեր դէմ ու կ’ըսէր. «Ինչո՞ւ Յիսուս իր աշակերտներուն ըսաւ՝ «Դուք էք երկրի աղը», որովհետեւ անոնք երկրին համը դառնալով մարդիկը պիտի բժշկէին ու անոնց մեղքերէն մաքրէին, մանաւանդ Ադամին ու Եւային գործած մեղքէն...», ու մենք՝ անմեղ մանուկներս, ափ ի բերան մտիկ կ’ընէինք մեծմօրս խօսքերը ու անոր բերնէն կախուած կը մնայինք։

Հիմա, տարիներ անց, կեանքի փորձառութեան բերումով, որքա՜ն լաւ կը հասկնամ մեծմօրս բացատրութիւնները ու կ’ըմբռնեմ այդ պիտանի սպիտակ փոշիին կարեւորութիւնը, որ ո՛չ միայն մեր սեղանին վրայ դրուելով մեր ամէնօրեայ կեանքին մաս կը կազմէ ու մեր բերնին համ կու տայ, այլ մեր հաւատքին օրհնուած բաղադիչներէն մին է։ Հիմա գիտեմ աղի քրտինք թափելով դրամ վաստակելուն անոյշ համն ու հոտը։ Հիմա գիտեմ կարօտի աղի արցունքին լեղի համին դառնութիւնը։ Հիմա գիտեմ Համօ Սահեանի «Մեր լեզուն» բանաստեղծութեան՝ «Նա աղն է մեր ինքնութեան» տողին լիարժէք իմաստը։ Հիմա գիտեմ աղուհացին սրբութիւնը պահպանելը, ու երբեք չեմ կրնար ներել այդ սրբութիւնը պղծողը։ Հիմա գիտեմ մատաղօրհնէքի աղօթքը լսող զարհուրած մատաղցուին բերանը հասնող աղին սարսափազդու կծուութիւնը։ Հիմա գիտեմ զինուորին վէրքին վրայ աղ ցանող դահիճներուն անխղճութեան կշիռքին անարդարութիւնը։ Հիմա գիտեմ որդեկորոյս մայրերուն աղապատ աչքերուն մէջ կայծկլտող անէծքի շանթերուն ուժգնութիւնը։ Հիմա գիտեմ աղի քրտինքով պահուած եւ իսկոյն յանձնուած հողին խլացած գոռգոռոցին ճնշուած պոռթկումը։

Այս ամէնը ե՛ս ալ գիտեմ, դո՛ւն ալ գիտես ու բոլո՛րս ալ գիտենք, բայց արդեօք ո՞ւր է մեր ազգը դաւաճաններէն ու թշնամիներէն մաքրող աղը, արդեօք ո՞ր ուժը խլեց այդ սրբութիւնը մեր պատմութեան սեղանէն ու զայն տեղադրեց թշնամիին պիղծ սեղանին։ Արդեօք մենք մինչեւ ե՞րբ մեր բերնին համը կորսնցուցած այսպէս անճար պիտի թափառինք ու արիւնոտ թթխմորին պիղծ հոտին ու համին դիմանալով պիտի կշտացնենք մեր արիւնաքամ ստամոքսները, եւ ի վերջոյ ե՞րբ արժանի պիտի ըլլանք մեր շունչին կարօտ մնացած ու արմատներով հողին ամուր կառչած Մամիկն ու Պապիկը տեսնելու եւ անոնց աչքերուն աղի արցունքը սրբելու ու բիւրաւոր վէրքերը ամոքելու։

Օրերը անվերադարձ կը սահին ու կ’երթան, եւ մենք տակաւին օրհասական սեւ հարցումներուն պատախանները կ’որոնենք եւ ճառագայթող ուղի մը կամ ելք մը կը փնտռենք։ Օրերը կ’անցնին ու կ’երթան, իսկ նոր տարին կամայ-ակամայ, հիննալով, ձիւնածածկ ուղիներէն կը վազէ ու կը վազէ…

Ի՜նչ կ’ըլլայ, կ’աղաչեմ ու կը պաղատիմ, մէկն ու մէկդ այդ վազող նոր տարուան ճամբուն սրսկուած աղը թող վերցնէ, որպէսզի կամ ուշադրութեամբ՝ դանդաղ-դանդաղ քալէ ան, եւ կամ իյնայ ու ժամանակը սառեցնէ, մինչեւ որ այս անել կացութենէն դուրս գալու ճարը կամ հնարքը գտնենք ու յաջորդ Նոր տարին վրայ չհասած մեր բաց գլխուն տեղացող ձիւնին աննշմար մէկ անկիւնէն ձնծաղիկը գլուխ ցցէ ու գարնան օրեր խոսատնայ մեր ազգին։

Կ’աղաչեմ ու կը պաղատիմ, ճար մը խորհեցէ՛ք ու մեր թափած աղի արցունքները երջանկութեան արցունքներու վերածեցէք։

Կ’աղաչեմ ու կը պաղատիմ, մեզմէ դաժանօրէն խլուած լոյսը, ջուրը եւ աղը ե՛տ բերէք...ե՛տ բերէք...ե՛տ բերէք... ֎

***

(լուսանկարը՝ Փաւոլ Սւանթներին)

Այս յօդուածը լոյս տեսած է «Թորոնթոհայ»-ի. փետրուար 2024-ի (ԺԹ տարի, թիւ 2 [198]) թիւին մէջ։