Դէպի (հայութեան) աղբիւրը լոյսին. Տիրուկին հետ
Կիրակի առաւօտ, մինչեւ սուրճիս ջուրին եռալը, խոհանոցի մեծ պատուհանէն դուրս կը դիտէի, մինչ ամռան ջերմ արեւին դէմ փռուած բնութիւնը կանաչով կը լուար աչքերս, թռչկոտող թռչուններուն օրհնաբեր երգերը կ’օծէին ականջներս, սկիւռներուն վազվզուքի հրճուանքը կը բարձրացնէր տրամադրութիւնս, իսկ զեփիւռը իր մեղմ հպումով կը հասնէր մինչեւ հոգիիս խորքը եւ հոն նիրհած երջանկութեան լարերուն դիպչելով՝ խինդ ու ծիծաղ կը պարգեւէր դէմքիս։ Մեղմ կրակին վրայ եռացող ջուրին մակերեսի ուռած պղպջակներուն պայթելու ձայնը զիս կը կանչէր՝ սուրճի մանր հատիկները ջուրին խառնելով՝ անուշաբոյր սուրճ մը եփելու ու անոր քաղցրահամ դառնութեամբ եւ շուրջս տիրող դրախտային գեղեցկութեամբ տարուելու։
Ի՜նչ երանելի պահ էր, որուն սկսիլն ու աւարտիլը մէկ եղաւ, երբ հոն յայտնուեցան անկոչ հիւրերը՝ սեւ ու մոխրագոյն ագռաւները, որոնք եկան ո՛չ միայն հրէշային պահ մը ստեղծելու, այլ՝ ծառերուն բնիկ տէրերը հոնկէ վանելու։ Անոնք սուրճս ալ հարամ ըրին, կիրակի օրուան հանգիստս ալ․․․կռկռացի՜ն ու կռկռացի՛ն, եւ այնպիսի տաղտկալի մթնոլորտ մը ստեղծեցին, որուն նմանը նոյնիսկ National Geographic հեռուստակայանէն չէր հեռարձակուած նախապէս։ Պատերազմի դաշտ եղած էին դէմի հսկայ ծառին ճիւղերը, որոնց վրայ կը ցատկէին ագռաւները, ապա՝ իրարու վրայ յարձակելով զիրար կը կտցահարէին, երբեմն ալ իրենց տգեղ թեւերը բանալով զիրար վախցնել կը փորձէին։
Դրախտը դժոխքի վերածեցին անոնք․ եկան՝ մնացին եւ իրենց անմշակ ձայնով վախցուցին ու փախցուցին հոն գտնուող բոլոր կենդանիները, թռչուններն ու միջատները։ Ի՞նչ էր անոնց ուզածը, ինչո՞ւ այդքան վրդոված էին անոնք…, իսկ ես՝ հետաքրքրասէրս, ինչպէ՞ս պիտի իմանայի անոնց հոն գտնուելնուն պատճառը։ Մօտաւորապէս քառորդ ժամ կռուելէ ետք, բոլորը մէկ թռան դէպի ծառին կատարը, ուր բոյն մը կար, եւ որուն մէջ անօթի ու շնչասպառ երեք ձագուկներ կային։ Անոնք ճչալով իրենց մօր վերադարձին կը սպասէին։ Ուշադրութեամբ նայելէս ետք տեսայ, որ չորրորդ մըն ալ կար հոն, թերեւս ալ ամենէն փոքրը, որ արդէն վերջին շունչը կը փչէր։ Վեց-եօթը ագռաւներէն ո՞ր մէկուն բաժին պիտի դառնային աղաւնիի չորս փոքրիկ ձագուկները։ Ահաւասիկ, այդ էր այդ անհանդուրժելի գոռում-գոչումին իսկական պատճառը։
Եւ ահա՛, ճիշտ այդ ճակատագրական պահուն, ծառի բունին խոռոչէն իր խոշոր գլուխը դուրս տնկեց մեր «դրացի» ռաքունը եւ աջ ու ձախ նայելով սկսաւ ծառ մագլցիլ։ Վստահ եմ, որ ան դուրս նետուեցաւ իր խոր քունը խանգառող ագռաւներուն հաշիւը մաքրելու։ Վախկոտ երկու սկիւռներ ալ վազեցին ու պահուըտեցան իրենց բոյներուն մէջ, իսկ անմտօրէն ձագուկներէն մաս յուսացող տգեղ ու տհաճ ագռաւները անվերադարձ հեռացան։ Որոտում, շանթ, կայծակ, եւ իսկոյն ռաքունը դէպի իր խոռոչը վերադարձաւ։ Մէկ վայրկեան տեւող տեղատարափ անձրեւը հոսեցաւ՝ արդարութիւն բուրող երկինքէն, ապա՝ իր տեղը զիջեցաւ ամռան տիրակալ արեւին, որուն ջերմիկ թեւերուն մէջ դարձեալ սկսան դայլայլել կենսուրախ թռչունները։ Քիչ անց, այս բոլորէն անտեղեակ մայր թռչունը կերը կտուցին վերադարձաւ ձագուկներուն մօտ։ Հանդարտութի՜ւն, եւ այդ հանդարտութեան մէջ շատ քաղցր հնչեցին մեր տան կից եկեղեցւոյ զանգերուն ղօղանջները, որոնք հաւատացեալները պատարագի կը կանչէին։
լուսանկարը՝ Քրիս Էսմինճըրի
-Եկեղեցի պէտք է երթամ, արդէն ուշացած եմ։ Այսօր Աստուածածնայ տօնն է, երէկ գիշեր հերիսան եփած են, եւ մէկ օր առաջ իրենց ուխտը կատարած հաւատացեալները օրհնուած խաղողին կը սպսասեն,- ըսի ամուսինիս, միեւնոյն ժամանակ ինքզինքս յանցաւոր զգացի, որովհետեւ ո՛չ միայն ամբողջ ձմեռը, այլ՝ նոյնիսկ մէկ գիշեր առաջ անուշահամ խաղողի մե՛ծ ողկոյզ մը կերած էի։ Կը խոստովանիմ, որ ինչպէս հոս ապրողներուն մեծամասնութիւնը, ես ալ շուկայ իջած՝ խաղողներուն տեսքին ու համին հրապոյրովը տարուած, առանց խաղողօրհնէքը սպասելու, կերած եմ այդ հիւթեղ միրգը։ Լիբանան դասաւանդած ժամանակս վեցերորդ կարգի Հայերէնի դասագիրքին մէջ կար այս նիւթը արծարծող պատմուածք մը , ուր հաւատացեալ հայրը կը պատժէր Աստուածածնայ տօնէն առաջ որթատունկէն խաղող փրցուցած ու կերած զաւակը։ Աշակերտներս այդ դասին ժամանակ կը զարմանային հօր ջղային կեցուածքին վրայ ու՝ ծեծ ուտող տղուն մաշկին մէջ մտած, կը ցաւէին ու կ’այպանէին խիստ մարդը իր յոռի վարմունքին համար։
Անցեալին, մեծ մօրս թելադրանքները յիշելով, մինչեւ խաղողօրհնէքը բերանս խաղող չէի դներ ու կը յիշէի անոր՝ «Մեղք ունի, աղջի՛կս, Աստուած կը տեսնէ», խօսքը, միեւնոյն ժամանակ՝ բերնէս կախուած աշակերտներուս կը փոխանցէի այդ արարքին մեղք ըլլալու գաղափարը։ Տարիները անցան ու անցնող տարիներուն հետ կ’երեւի կամքս ալ քիչ մը տկարացաւ ու սկսայ տարին տասներկու ամիս խաղող ուտել եւ Խրիմեան Հայրիկին խօսքերը յիշելով՝ արդարացնել ինքզինքս։
Հիմա պիտի հարցնէք, թէ ո՞ր խօսքն է այդ մէկը։ Ուրեմն, երբ երկու գիւղացի կ’երթան Հայրիկին մօտ ու կը հարցնեն անոր, թէ արդեօք Մեծ պահքի ժամանակ կրնա՞ն անոնք միս ուտել, թէ ո՛չ։ Հայրիկին պատասխանը կ’ըլլայ․ «Կենդանիի միս կերէ՛ք, վնաս չունի, բայց իրարու միս մի՛ ուտէք»։ Ես ալ Հայրիկին խօսքին միտք բանին հասկնալով, վերջին տարիներուն՝ «կարեւորը սրտիս մաքրութիւնն է ու բարի գործերս։ Աստուած իմ, մեղք չհամարես», -կ’ըսեմ ինքնիրենս ու Աստուածածնայ տօնը չսպասած կը համտեսեմ հրապուրիչ խաղողները։
Ի վերջոյ Աստուած է սրտերը կարդացողն ու դատողը, եւ ո՛չ թէ մարդիկ։ Կը յիշեմ, թէ ինչպէս 2004-թուականին, երբ ուսուցիչներու վերապատրաստման դասնթացքին համար Հայաստան ժամանած էի, կրթութեան ու գիտութեան նախարարութիւնը՝ դասընթացքին զուգահեռ, հոն ժամանած ուսուցչուհիներուն պտոյտներ կը կազմակերպէր։ Կիրակի օր մըն ալ Սպիտակ տարին բոլորս եւ հոն ներկայ եղանք երկրաշարժէն ետք վերանորոգ եկեղեցոյ մէջ մատուցուած պատարագին։ Հաղորդութեան ժամանակը եկաւ, ու խոժոռ դէմքով խիստ տէր հայրը հաղորդուիլ կամեցող իւրաքանչիւր հաւատացելի հարցուց՝ «Որեւէ մի բան կերե՞լ ես առաւօտը», եւ՝ «Այո՛» պատասխանողներուն հաղորդութիւն չտուաւ։ Ես ալ այդ առաւօտ սուրճ մը խմած էի (հաղորդութիւն առնելու նիւթ մը չէր եղած նախապէս), ուստի երբ տէր հայրը ինծի միեւնոյն հարցումը հարցուց, ես ալ առանց ստելու՝ «Այո՛, սուրճ մը խմած եմ, սակայն հեռաւոր երկրէն ժամանած ու որպէս ուխտաւոր հոս յայտնուած եմ եւ անպայման կ’ուզեմ հաղորդուիլ», պատասխանեցի։ Քահանան գլուխը աջ ու ձախ տարաւ, որպէս մերժման նշան։ «Առանց հաղորդութիւն առնելու չեմ ուզեր հոսկէ դուրս ելլել» ըսի ու խոնաւ աչքերս սկսայ սրբել, ապա՝ անոր մերժողական դիրքը տեսնելով՝ «Մեղքը վիզս, խնդրում եմ տուէ՛ք» աւելցուցի` նեղութենէն չորցած կոկորդս սեղմելով։ Հաղորդութիւնը չտուա՜ւ, չտուա՜ւ ու չտուա՛ւ։ Այդ լուռ ցաւը քսան տարիներ շարունակ կոկորդս պատռեց, մինչեւ որ անցեալ տարի գացի ու հաղորդուեցայ միեւնոյն եկեղեցւոյ սուրբ պատերուն տակ։ Ահաւասիկ քսանմէկ տարիներ անցած են ու ես տակաւին տխրութեամբ կը յիշեմ այդ դէպքը։ Տեսնողն ու դատողը Աստուած է, ճա՛նս։ Որո՞ւն ինչ, եթէ հաղորդուելէ առաջ սուրճ մը խմեր եմ, կամ խաղողը ժամանակէն առաջ կերեր եմ, որո՞ւ ինչ։
Խաղողօրհնէքի հետ կապուած ծիծաղաշարժ իրադարձութիւնն մըն ալ պատահած էր հետս Հայաստանի մէջ։ Յուլիսի վերջն էր, այսինքն՝ ազոխի թթու եւ օշարակ շինելու ժամանակը։ Երեւանի Գում շուկայի պտղավաճառներէն մէկուն ազոխ բերել խնդրեցի։ Արեւմտահայերէն լաւ չհասկցող պտղավաճառը տասը անգամ հարցուց ուզուած թթու խաղողին մասին՝ «Բա որ բերեմ ու չվերցնես», անդադար կրկնեց ան, կարծելով որ զինք կը խաբեմ։ Մարդը որոշ չափով իրաւունք ունէր, Հայաստանի մէջ ո՞վ կը համարձակէր քաղել այդ տհաս ողկոյզները։ Քանի մը օրեր անց ան իր պարտէզէն բերաւ խոստացուած ազոխը եւ ուրախացուց զիս, սակայն մինչեւ տուն հասնիլս՝ հազար ու մէկ անցորդ, թափանցիկ տոպրակէն երեւցող ազոխներուն քաղելու պատճառը հարցուց, շատերն ալ մեղադրելով՝ «Մղա՜յ, էս տհաս խաղողից ի՞նչ ուզեցիր, մեղք չէ՞ր», ըսին ու այդ արարքս մեղք համարեցին։
Աստուածածնայ տօն, խաղողօրհնէք, հերիսա, ուխտ եւ ուխտաւոր ըսի ու յիշեցի, թէ ինչպէս ծննդավայրիս մէջ, այս բոլորը կապուած էին մեր բնօրրաներէն մէկը եղող հայկական Քեսապին ու հոն տեղի ունեցող փառատօններուն, երբ հայութիւնը հոծ բազմութեամբ կը հաւաքուէր, խարոյկներ կը վառէր, տողանցքներ կը կազմակերպէր ու բոլորս միասին Աստուածածնայ տօնը կը տօնէինք բերկրանքով։ Իսկական փառատօնը այդ էր։ Հիմա՝ Սուրիոյ պատերազմի եւ յետպատերազմի դաժան տարիները անցնելէն ետք, երբ հին օրերուն նման պիտի պսպղար հայաբոյր Քեսապը, իսկոյն հրդեհը եկաւ ու վերջերս սպիացած վէրքերուն վրայ կրակ ցանեց։ Ալ ի՜նչ փառատօն, ի՜նչ խարոյկ, երբ մեր պապենական դաշտերը, անտառներն ու աչքի լոյսի պէս պահուած պտղատու ծառերը հրոյ ճարակ եղան ու մոխրացան։ «Կրակը ինկած տեղը կ’այրէ», կ’ըսեն ու այս անգամ կրակը ո՛չ միայն քեսապահայութեան, այլ ամբողջ հայութեան սրտերը այրեց։ Բնութեան աղէտներէն մէ՞կն էր պատահածը, թէ արիւնարբու ու անկուշտ ագռաւները հոն ալ հասած էին ու հայուն ճակտի քրտինքով եւ արեան գնով պահած տունն ու տեղը, ծառերուն բերքը, ոստանը, ծառն ու ծաղիկը արմատախիլ ընելու եւ հայուն բոյնը աւերելու կը ջանային, ո՜վ գիտէ...
- Հիմա պատարագը պիտի վերջանայ ու տակաւին ես հոս եմ,- ըսի ու հեռախօսս վերցուցի եւ ի՞նչ տեսնեմ, հարազատներ, հին ու նոր ընկերներ եւ բարեկամներ անուանակոչութիւնս շնորհաւորեր են։ Ես ալ շուարած մնացի, արդեօք անուանս սկիզբի «Տիր»-ը դիցաբանական չաստուածին անունն է, կամ թէ «տէր» արմատէն յառաջացած է։ Ամէն պարագային շնորհաւորութիւնները գոհունակութեամբ կարդացի եւ եկեղեցի երթալու ուշացայ, շա՛տ ուշացայ ու մինչեւ եկեղեցի հասնիլս մէկ հատիկ օրհնուած խաղող անգամ չէր մնացած հոն, խաչս հանեցի ու՝ «մեղքը այս անգամ որո՞ւ վիզին պիտի մնայ, հ՞ը, որո՞ւ», ըսի ու ծիծաղելով՝ «Աստուած մեծ է, եթէ բախտիս մէջ օրհնուած խաղող ուտել կայ, ուրեմն այդ խաղողէն անպայման ինծի բաժին կը հասնի», ըսի ու լաւատեսութեամբ դէպի ինքնաշարժս գացի։ Անդիէն հին աշակերտուհիներէս մէկը՝ «Օրիո՛րդ, օրհնուած խաղողէն կերա՞ր», ըսելով՝ ողկոյզ մը օրհնուած խաղող ափիս մէջ դրաւ։
Ձեզի ի՛նչ ըսի՝ «Աստուած կայ վերը, Աստուա՛ծ…»։ ֎
Այս սիւնակը լոյս տեսած է «Թորոնթոհայ»-ի սեպտ. 2025 (#217) թիւին մէջ:
